Onmyōdō, Âm Dương đạo của Nhật Bản: từ cơ quan triều đình đến dấu vết trong đời sống hôm nay
Trả lời ngắn: Onmyōdō (陰陽道) là hệ thống tri thức của Nhật Bản xoay quanh âm dương, ngũ hành, thiên văn, lịch pháp và bói toán, hình thành từ các học thuyết Trung Hoa du nhập khoảng thế kỷ 6 – 7. Triều đình lập Onmyōryō (Âm Dương liêu) để làm lịch, quan sát thiên tượng, chọn ngày, xem hướng. Người nổi tiếng nhất của nghề là Abe no Seimei thời Heian. Phần lớn Onmyōdō chính thức đã bị bãi bỏ từ thời Minh Trị, nhưng dấu vết của nó vẫn còn trong Kasō, lịch Nhật và nhiều phong tục.
Tri thức âm dương vào Nhật
Tri thức âm dương, ngũ hành, lịch pháp vào Nhật qua bán đảo Triều Tiên và Trung Hoa, cùng thời với Phật giáo và chữ Hán. Sử sách Nhật ghi nhận các nhà sư, học giả từ Bách Tế mang sang sách lịch, thiên văn, địa lý và thuật độn giáp.
Ban đầu những tri thức này được dùng như khoa học của thời đại: làm lịch để định mùa vụ, quan sát thiên tượng để báo điềm, chọn đất xây cung điện. Dần dần chúng được tổ chức thành một cơ quan nhà nước.
Khác với Trung Hoa, nơi nhiều trường phái cạnh tranh trong dân gian, ở Nhật thời đầu Onmyōdō gắn chặt với triều đình và một số dòng họ nắm giữ nghề.
Về sau, khi quyền lực triều đình suy giảm và tầng lớp võ sĩ lên nắm quyền, các thực hành của Onmyōdō lan dần ra dân gian. Thầy âm dương không chính thức hành nghề ở làng quê, xem ngày cưới, ngày dựng nhà, chữa bệnh bằng nghi lễ. Chính dòng chảy dân gian này đã giữ cho nhiều tục kiêng hướng, chọn ngày sống sót sau khi cơ quan chính thức bị bãi bỏ.
Âm Dương liêu làm những gì
- Lịch pháp: soạn lịch hằng năm, ghi ngày tốt xấu.
- Thiên văn: quan sát sao, nhật thực, nguyệt thực, báo điềm cho triều đình.
- Bói toán: xem việc lớn của triều đình, chọn ngày giờ nghi lễ.
- Phương vị: chỉ ra hướng nên tránh khi đi lại, xây dựng.
- Nghi lễ trừ tà: các nghi thức thanh tẩy, cầu an cho hoàng gia, quý tộc.
Âm Dương liêu có các chức như âm dương sư, lịch bác sĩ, thiên văn bác sĩ. Thời Heian, nghề này dần do hai dòng họ Kamo và Abe nắm giữ: dòng Kamo phụ trách lịch, dòng Abe phụ trách thiên văn.
Đây là lý do vì sao trong văn học Heian, quý tộc thường hỏi âm dương sư trước khi đi xa, chuyển nhà hay làm việc lớn.
Abe no Seimei: con người và huyền thoại
Abe no Seimei (921 – 1005) là âm dương sư nổi tiếng nhất lịch sử Nhật. Sử liệu cho thấy ông làm việc cho triều đình, phụ trách thiên văn, xem bói cho các Thiên hoàng và quý tộc nhà Fujiwara.
Quanh ông dần hình thành nhiều truyền thuyết: sai khiến thức thần (shikigami), mẹ là hồ ly, đấu phép với các thầy khác. Truyền thuyết này nuôi dưỡng nhiều tiểu thuyết, kịch, phim và truyện tranh hiện đại.
Ở Kyoto có đền Seimei-jinja thờ ông, nổi bật với biểu tượng ngôi sao năm cánh (Seimei kikyō), hình ảnh tượng trưng cho ngũ hành. Đền là điểm đến quen thuộc của du khách yêu văn hóa Onmyōdō.
Kiêng hướng và đổi hướng
Một tục nổi tiếng của quý tộc Heian là katatagae (方違え, đổi hướng). Khi âm dương sư báo hướng định đi đang bị một vị thần du hành chiếm giữ (như Nakagami), người ta không đi thẳng mà ghé nghỉ ở một nơi khác trước, rồi mới đi tiếp theo hướng khác.
Tục katatagae xuất hiện nhiều trong Truyện Genji và nhật ký thời Heian, cho thấy phương vị đã chi phối sinh hoạt của tầng lớp trên thế nào. Ngoài ra còn có monoimi (物忌), những ngày phải ở yên trong nhà, kiêng tiếp khách.
Những tục này không còn phổ biến, nhưng tinh thần "hướng nào, ngày nào nên tránh" vẫn ở lại trong lịch và trong Kasō.
Người Việt có những tục khá gần: xem hướng xuất hành đầu năm, tránh ngày Tam Nương, Nguyệt Kỵ khi đi xa hay làm việc lớn. Đặt cạnh nhau, có thể thấy cả hai nền văn hóa đều dùng thời gian và phương hướng như một cách cẩn trọng trước những việc quan trọng, trong thời mà đi lại và rủi ro còn rất khó lường.
Onmyōdō bị bãi bỏ và những gì còn lại
Thời Minh Trị (cuối thế kỷ 19), chính quyền Nhật hiện đại hóa, chuyển sang lịch dương và bãi bỏ Âm Dương liêu, coi nhiều thực hành Onmyōdō là mê tín. Từ đó Onmyōdō không còn là nghề chính thức.
Tuy vậy, nhiều mảnh của nó vẫn sống trong dân gian: lời kiêng quỷ môn, cách chọn ngày theo Rokuyō trên lịch, các lễ trừ tà ở đền Thần đạo, và đặc biệt là Kasō trong xây nhà.
Một số dòng truyền thống địa phương như Izanagi-ryū ở Kōchi vẫn giữ các nghi thức gốc Onmyōdō, được giới nghiên cứu dân tộc học quan tâm.
Onmyōdō và phong thủy Trung Hoa khác nhau thế nào
| Tiêu chí | Onmyōdō | Phong thủy Trung Hoa |
|---|---|---|
| Phạm vi | Lịch, thiên văn, bói toán, phương vị, nghi lễ | Chủ yếu chọn đất, bố trí nhà, mộ |
| Tổ chức | Cơ quan triều đình, dòng họ nắm nghề | Nhiều trường phái, thầy dân gian |
| Điểm nhấn | Ngày giờ, hướng kiêng, trừ tà | Hình thế, lý khí |
| Hôm nay | Dấu vết trong Kasō, lịch, lễ Thần đạo | Vẫn là nghề tư vấn phổ biến |
Bảng cho thấy Onmyōdō rộng hơn phong thủy ở phạm vi, nhưng ít đi sâu vào hình thế đất đai như các trường phái Trung Hoa.
Hiểu Onmyōdō để làm gì
Với người Việt quan tâm phong thủy, hiểu Onmyōdō giúp nhận ra rằng cùng một gốc âm dương ngũ hành, mỗi nước đã phát triển theo cách riêng. Người Nhật thiên về kiêng hướng, chọn ngày, thanh tẩy; người Hoa thiên về hình thế, lý khí; người Việt dung hòa nhiều thứ trong tục xem tuổi, chọn ngày, đặt bàn thờ.
Với người sống hoặc làm ăn ở Nhật, biết Onmyōdō giúp hiểu vì sao đối tác chọn ngày Taian để ký kết, vì sao chủ nhà để ý góc Đông Bắc, vì sao có những lễ thanh tẩy đất trước khi khởi công (jichinsai).
Biết để tôn trọng, không phải để lo lắng thêm. Phần lớn người Nhật ngày nay coi những tục này là văn hóa hơn là niềm tin bắt buộc.
Với du khách, những nơi như đền Seimei ở Kyoto, các bảo tàng lịch sử có trưng bày lịch cổ và dụng cụ thiên văn là cửa ngõ dễ chịu để tìm hiểu Onmyōdō mà không cần đọc sách chuyên khảo.
Lễ jichinsai: dấu vết rõ nhất khi xây nhà
Trước khi khởi công nhà ở hay tòa nhà, nhiều chủ đầu tư ở Nhật mời thầy cúng Thần đạo làm lễ jichinsai (地鎮祭) để xin phép thần đất và cầu an cho công trình. Khu đất được căng dây, cắm tre bốn góc, đặt bàn lễ với rượu, gạo, muối, rau quả.
Lễ này thuộc Thần đạo nhưng mang nhiều yếu tố của Onmyōdō như chọn ngày tốt, xem hướng. Ngày làm lễ thường được chọn theo Rokuyō, tránh Butsumetsu.
Người Việt thấy lễ này rất gần với lễ động thổ của mình: cùng tinh thần xin phép đất, cầu an cho thợ thuyền và gia chủ. Đó là một điểm giao thoa văn hóa đáng chú ý.
Ai muốn bày một món đồ gợi tinh thần bình an, ngũ hành trên bàn học hay kệ sách có thể tham khảo các mẫu vật phẩm nhỏ, chọn món nhỏ gọn và đặt vững.