Rokuyō, sáu ngày tốt xấu trên lịch Nhật: Taian, Butsumetsu, Tomobiki và cách người Nhật chọn ngày

Trả lời ngắn: Rokuyō (六曜, lục diệu) là hệ thống sáu loại ngày lặp lại theo chu kỳ, in trên nhiều lịch Nhật: Senshō (tiên thắng), Tomobiki (hữu dẫn), Senbu (tiên phụ), Butsumetsu (Phật diệt), Taian (đại an), Shakkō (xích khẩu). Ngày được tính từ âm lịch: lấy tháng âm cộng ngày âm, chia 6 lấy dư để ra loại ngày. Taian được coi là tốt nhất, hay chọn cho đám cưới; Butsumetsu bị coi là xấu nhất; Tomobiki thường tránh làm tang lễ vì chữ "kéo bạn theo".

Rokuyō có từ đâu

Rokuyō có gốc từ một phép bói của Trung Hoa, vào Nhật khoảng thời Kamakura – Muromachi, nhưng chỉ thật sự phổ biến từ cuối thời Edo khi lịch in ấn đến tay dân thường. Ở Trung Quốc ngày nay, hệ này ít được dùng; ở Nhật, nó trở thành một phần quen thuộc của lịch.

Điều thú vị là khi chính quyền Minh Trị chuyển sang lịch dương và loại bỏ nhiều ghi chú "mê tín" khỏi lịch chính thức, Rokuyō vẫn sống sót trong lịch tư nhân và còn phổ biến hơn trước.

Tên gọi và thứ tự các ngày đã thay đổi đôi chút qua các thời kỳ; bộ sáu tên hiện dùng ổn định từ thời Edo.

Ngày nay, Rokuyō xuất hiện không chỉ trên lịch treo tường mà còn trong ứng dụng lịch điện thoại, trang đặt tiệc cưới, thậm chí lịch của một số công ty bất động sản. Nhiều người Nhật không thuộc cách tính nhưng vẫn liếc nhìn chữ Taian, Butsumetsu khi lên kế hoạch việc lớn, giống người Việt liếc lịch xem có phải ngày rằm, mùng một hay không.

Sáu ngày và ý nghĩa

Một điều đáng chú ý: tên Butsumetsu ban đầu viết bằng chữ khác (物滅, vật diệt), về sau mới đổi thành 仏滅 (Phật diệt). Ngày này không liên quan đến ngày Đức Phật nhập niết bàn, dù tên gợi như vậy.

Cách tính một ngày là loại gì

Rokuyō dựa trên âm lịch. Công thức phổ biến: lấy số tháng âm cộng số ngày âm, chia cho 6, lấy số dư. Dư 0 là Taian, dư 1 là Shakkō, dư 2 là Senshō, dư 3 là Tomobiki, dư 4 là Senbu, dư 5 là Butsumetsu.

Vì vậy ngày mùng một mỗi tháng âm luôn bắt đầu bằng một loại ngày cố định: tháng Giêng mùng một là Senshō, tháng Hai mùng một là Tomobiki, và cứ thế. Chu kỳ sáu ngày chạy liên tục trong tháng, sang tháng mới thì "nhảy" về điểm bắt đầu mới.

Lưu ý: âm lịch Nhật (cựu lịch) tính theo giờ Nhật Bản, có thể lệch một ngày so với âm lịch Việt Nam trong một số tháng. Muốn chính xác nên tra lịch Nhật.

Ví dụ: ngày 15 tháng 8 âm lịch (Trung thu) có 8 + 15 = 23, chia 6 dư 5, nên luôn là Butsumetsu. Ngày mùng 5 tháng 5 âm (Đoan ngọ) có 5 + 5 = 10, dư 4, là Senbu. Biết công thức, có thể tự kiểm tra những ngày lễ cố định theo âm lịch mà không cần tra.

Người Nhật dùng Rokuyō vào việc gì

• Đám cưới: Taian được ưa chuộng nhất, giá thuê hội trường ngày Taian thường cao hơn; Butsumetsu thì rẻ hơn, một số cặp đôi chọn chính vì thế.
• Tang lễ: nhiều nơi tránh làm lễ hỏa táng, tang lễ ngày Tomobiki; một số lò hỏa táng nghỉ ngày này.
• Khai trương, ký hợp đồng: nhiều doanh nghiệp chọn Taian.
• Mua xe, nhận nhà: một số người chọn Taian hoặc tránh Butsumetsu.
• Lễ động thổ jichinsai: thường tránh Butsumetsu.

Mức độ tin thay đổi theo thế hệ và vùng. Nhiều người trẻ không để ý, nhưng vẫn chiều theo ý gia đình khi tổ chức việc lớn.

Chuyện giá cả và lựa chọn thực tế

Rokuyō ảnh hưởng thật đến thị trường. Các trung tâm tổ chức tiệc cưới thường có bảng giá phân biệt ngày Taian, ngày cuối tuần và ngày Butsumetsu. Ngày Butsumetsu rơi vào cuối tuần đôi khi được giảm giá đáng kể.

Một số cặp đôi thực dụng chọn Butsumetsu để tiết kiệm, coi Rokuyō là phong tục chứ không phải điều bắt buộc. Một số gia đình lại coi trọng, sẵn sàng trả thêm để có ngày Taian.

Đây là ví dụ hay về cách một tập quán chọn ngày tồn tại song song với lựa chọn kinh tế. Người Việt chọn ngày cưới theo tuổi và lịch vạn niên cũng gặp tình huống tương tự khi ngày đẹp trùng mùa cưới, giá thuê cao.

Tranh luận về Rokuyō ở Nhật

Ở Nhật có những tiếng nói phê phán Rokuyō. Một số cơ quan giáo dục và nhân quyền địa phương từng khuyến nghị không in Rokuyō trên lịch phát hành chính thức, vì cho rằng nó có thể gắn với định kiến và mê tín. Báo chí cũng nhiều lần đưa tin về việc các tổ chức điều chỉnh lịch của mình.

Phía còn lại cho rằng đây là văn hóa dân gian, in ra để người cần thì dùng. Kết quả là nhiều lịch thương mại vẫn in Rokuyō, còn một số lịch công thì bỏ.

Cuộc tranh luận này cho thấy người Nhật nhìn Rokuyō như một tập quán xã hội, không phải chân lý; mỗi người, mỗi tổ chức tự quyết định mức độ dùng.

Người nước ngoài sống ở Nhật vì thế không cần lo bị đánh giá nếu không theo Rokuyō trong việc riêng. Chỉ khi tổ chức sự kiện có người Nhật lớn tuổi tham dự, việc chọn một ngày không phạm điều họ kiêng là cử chỉ tôn trọng.

So với cách chọn ngày của người Việt

Người Việt chọn ngày phức tạp hơn nhiều: xem ngày hoàng đạo, hắc đạo, trực, sao tốt xấu, ngày kỵ như Tam Nương, Nguyệt Kỵ, Dương Công kỵ nhật, rồi còn hợp tuổi người làm việc. Rokuyō chỉ có sáu loại ngày, đơn giản và dễ nhớ.

Người Việt làm ăn với đối tác Nhật có thể để ý Rokuyō khi hẹn ký kết, khai trương chung: tránh Butsumetsu là cử chỉ tinh tế.

Người hay làm việc với đối tác Nhật có thể đặt trên bàn làm việc một món vật phẩm nhỏ mang ý nghĩa hanh thông; tham khảo các mẫu vật phẩm may mắn, ưu tiên món nhỏ, tinh tế.

Dùng Rokuyō thế nào cho vừa

1. Coi Rokuyō là thông tin văn hóa khi làm việc với người Nhật.
2. Với việc vui lớn có gia đình Nhật tham gia, hỏi ý kiến người lớn tuổi.
3. Đừng để Rokuyō làm lỡ việc có thời hạn như nộp hồ sơ, khám bệnh, ký giấy tờ pháp lý.
4. Khi ngày "đẹp" quá đắt, cân nhắc chi phí; nhiều người Nhật cũng làm vậy.

Rokuyō là một ví dụ dễ thương về cách con người tìm sự yên tâm trước việc lớn. Hiểu nó giúp mình tôn trọng bạn bè, đối tác Nhật mà không bị ràng buộc thêm.

Câu hỏi thường gặp