Vườn Nhật và Sakuteiki: nguyên tắc đặt nước, đá, cây theo cuốn sách làm vườn cổ nhất Nhật Bản
Trả lời ngắn: Sakuteiki (作庭記, Tác đình ký) là sách hướng dẫn làm vườn được cho là viết vào thế kỷ 11, thường gắn với tên Tachibana no Toshitsuna. Sách dạy cách tạo vườn theo hình mẫu thiên nhiên, đặt đá "theo ý đá", dẫn dòng nước và có những điều kiêng mang màu sắc âm dương, phương vị. Một nguyên tắc nổi tiếng là dòng nước nên chảy vào từ phía Đông, qua phía Nam rồi ra phía Tây — gần với mô hình Thanh Long, Bạch Hổ của phong thủy Trung Hoa.
Sakuteiki là cuốn sách thế nào
Sakuteiki ra đời thời Heian, khi quý tộc xây dinh thự kiểu shinden-zukuri có vườn ao lớn phía Nam để thuyền dạo, ngắm trăng. Sách không có hình minh họa; nó là những đoạn văn hướng dẫn, ghi lại kinh nghiệm và quan niệm của người làm vườn đương thời.
Việc tác giả là Tachibana no Toshitsuna — con trai của nhiếp chính Fujiwara no Yorimichi — là giả thuyết phổ biến, không phải chắc chắn tuyệt đối. Tên sách cũng được đặt về sau.
Dù vậy, Sakuteiki được coi là nền móng lý thuyết của nghệ thuật vườn Nhật, được các nhà nghiên cứu cảnh quan khắp thế giới dịch và bình luận.
Theo ý của đá
Câu nổi tiếng nhất của Sakuteiki là lời khuyên đặt đá theo "ý muốn" của đá (ishi no kowan ni shitagau). Người làm vườn phải nhìn hình dáng, thớ, mặt đẹp của từng tảng đá rồi để nó đứng, nằm theo cách tự nhiên nhất.
Sách phân biệt đá đứng, đá nằm, đá dựa nhau; kiêng đặt đá vốn nằm thành đứng, hoặc đá đứng thành nằm, vì cho là trái tự nhiên và mang điềm xấu.
Tinh thần này gần với Loan đầu trong phong thủy: tôn trọng hình thế tự nhiên, không ép thiên nhiên theo ý người.
Sakuteiki cũng dặn người làm vườn phải đi nhiều, xem nhiều cảnh thật — bờ biển, thác, khe núi — rồi mới tái hiện trong vườn. Khu vườn đẹp không bắt đầu từ bản vẽ mà từ ký ức về thiên nhiên. Đây là lời khuyên vẫn đúng với bất kỳ ai muốn làm một góc tiểu cảnh: hãy nhớ lại một con suối, một bờ đá mình từng thích, và lấy đó làm hình mẫu thay vì sao chép ảnh mạng.
Dòng nước từ Đông sang Tây
Sakuteiki khuyên dẫn suối vào vườn từ phía Đông, cho chảy qua phía Nam rồi thoát ra phía Tây. Sách giải thích theo âm dương: nước từ phương Thanh Long chảy về phương Bạch Hổ sẽ rửa sạch điều xấu, mang lại bình an.
Trong bố cục dinh thự Heian, nhà chính hướng Nam ra vườn ao, nên dòng nước chảy vòng qua trước nhà từ trái sang phải người ngồi trong nhà nhìn ra. Hình ảnh này rất gần với "nước ôm trước nhà" trong phong thủy Trung Hoa.
Sách cũng có những kiêng kỵ như không để nước chảy ngược về phía Đông Bắc, không đặt đá lớn chắn hướng quỷ môn — dấu vết rõ của Onmyōdō.
Ngoài ra, Sakuteiki mô tả nhiều kiểu thể hiện nước: kiểu biển lớn, kiểu sông rộng, kiểu suối núi, kiểu đầm lầy, mỗi kiểu có cách đặt đá và bờ riêng. Người làm vườn chọn kiểu phù hợp với diện tích và địa hình, không cố nhét một biển lớn vào khoảng sân nhỏ — một lời nhắc về tỷ lệ mà các tiểu cảnh hiện đại hay quên.
Các kiểu vườn sau Sakuteiki
| Kiểu vườn | Đặc điểm | Tinh thần |
|---|---|---|
| Vườn ao dạo thuyền (Heian) | Ao lớn, đảo, cầu | Hình mẫu Tịnh độ, thưởng ngoạn |
| Karesansui (vườn khô) | Sỏi cào sóng, đá, ít cây | Thiền, tĩnh lặng |
| Vườn trà (roji) | Lối đá, đèn đá, bể nước | Chuẩn bị tâm trước buổi trà |
| Vườn dạo (kaiyū) | Lối đi quanh ao, cảnh thay đổi | Mỗi bước một cảnh |
Vườn khô karesansui ở các chùa Thiền như Ryōan-ji dùng sỏi trắng thay nước — "nước" ở đây là ý niệm. Điều đó cho thấy vườn Nhật đi từ biểu tượng âm dương sang biểu tượng thiền định.
Vườn Nhật gặp phong thủy ở đâu
Cả hai đều coi trọng nước, đá, phương hướng và hình thế tự nhiên. Cả hai đều tránh đường thẳng cứng, ưa uốn lượn. Cả hai đều có phần kiêng kỵ mang tính biểu tượng.
Khác biệt là vườn Nhật đặt nặng cảm thụ thẩm mỹ và thiền định, còn phong thủy Trung Hoa đặt nặng phúc họa của người ở. Một khu vườn Nhật đẹp không cần "kích tài lộc"; nó cần làm người ngắm thấy yên.
Với người Việt, đó là gợi ý tốt: sân vườn làm cho đẹp và yên trước, chuyện may mắn để sau.
Một khác biệt nữa là vườn Nhật không có các vật phẩm cầu tài như cóc ngậm tiền hay thuyền buồm. Đèn đá, bể nước, cây cầu đều có chức năng sử dụng hoặc thẩm mỹ. Nếu muốn bày vật phẩm phong thủy trong sân, nên đặt kín đáo, hài hòa với cây đá, để khu vườn giữ được vẻ tự nhiên.
Mang tinh thần vườn Nhật vào sân nhỏ
- Chọn một điểm nhìn chính, thường từ phòng khách hoặc cửa sổ.
- Đặt vài tảng đá theo dáng tự nhiên, số lẻ, cao thấp khác nhau.
- Dùng sỏi, rêu, cỏ thấp làm nền; một bụi cây hoặc cây nhỏ làm điểm cao.
- Nếu có nước, chỉ cần một bể đá nhỏ (tsukubai) có nước chảy nhẹ.
- Để trống một phần, đừng chất đầy tiểu cảnh.
Sân nhà phố hẹp hay ban công chung cư đều có thể làm phiên bản thu nhỏ: một chậu đá sỏi, một cây cảnh dáng đẹp, một đèn nhỏ.
Lưu ý an toàn: bể nước phải có nắp lưới hoặc nông nếu nhà có trẻ nhỏ; nước đọng cần thay thường xuyên để tránh muỗi.
Chi phí cũng nên tính trước: đá đẹp, đèn đá thật, cây dáng thế có thể đắt hơn nhiều so với hình dung. Làm từng phần, bắt đầu từ bố cục đá và nền sỏi, rồi bổ sung cây và đèn dần, vừa đỡ áp lực tài chính vừa cho mình thời gian ngắm và điều chỉnh.
Ban công chung cư kiểu Nhật
Ban công chung cư có những ràng buộc riêng: tải trọng sàn, lối thoát hiểm, quy định của tòa nhà về chậu cây, nước chảy. Đá tự nhiên rất nặng, nên ở ban công thường dùng đá nhẹ, sỏi trong khay, chậu cây nhỏ.
Một gợi ý gọn: sàn gỗ nhựa ngoài trời, một khay sỏi trắng, hai ba viên đá cuội lớn, một chậu trúc hoặc phong nhỏ, đèn đá mini. Mọi thứ đặt sát tường, không chắn lối đi.
Ở Việt Nam, nắng gắt và gió mạnh trên cao làm cây Nhật như phong lá đỏ khó sống. Chọn cây chịu nắng như trúc quân tử, tùng la hán, dương xỉ sẽ dễ chăm hơn.
Nếu muốn đặt một tiểu cảnh nước nhỏ ở góc ban công, có thể tham khảo các mẫu vật phẩm và tiểu cảnh, chọn loại có bơm êm, dễ thay nước.
Đi xem vườn Nhật với con mắt khác
Lần tới khi ghé một khu vườn Nhật, thử đi theo dòng nước: nó đến từ đâu, chảy về đâu? Thử tìm những tảng đá "chính" của vườn và xem chúng đứng hay nằm. Thử ngồi ở hiên nhà, nơi vườn được thiết kế để ngắm.
Những quan sát này giúp hiểu vì sao Sakuteiki, sau gần nghìn năm, vẫn được giới làm vườn tôn trọng: nó dạy nhìn thiên nhiên chậm rãi, kỹ lưỡng, và để thiên nhiên dẫn đường.
Đó cũng là tinh thần mà một khu vườn tốt theo bất kỳ trường phái nào cần có.