Angkor Wat dưới góc nhìn so sánh: hướng Tây, mô hình núi Meru, hào nước và vũ trụ quan của người Khmer
Trả lời ngắn: Angkor Wat ở Campuchia được xây vào thế kỷ XII như một đền thờ Ấn Độ giáo, sau thành nơi thờ Phật giáo. Khác hầu hết đền đài khu vực quay hướng Đông, Angkor Wat quay hướng Tây; các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều giả thuyết, như gắn với thần Vishnu hoặc với chức năng tang lễ. Năm tháp ở giữa mô phỏng núi Meru, trung tâm vũ trụ; hào nước rộng bao quanh tượng trưng biển cả. Đây không phải phong thủy, nhưng cùng chia sẻ ý tưởng dùng núi, nước, trục và hướng để biểu đạt trật tự vũ trụ.
Một hệ thống khác phong thủy
Phong thủy là hệ thống tư tưởng phát triển ở Trung Hoa, lan sang Việt Nam, Triều Tiên, Nhật Bản. Văn hóa Khmer chịu ảnh hưởng sâu của Ấn Độ, với vũ trụ quan Ấn Độ giáo và Phật giáo. Kiến trúc đền đài Khmer có những quy tắc riêng gần với truyền thống Vastu và các kinh điển kiến trúc Ấn Độ.
Vì vậy đọc Angkor Wat "theo phong thủy" là đọc so sánh, không phải đọc theo ý đồ của người xây. Bài này giữ tinh thần đó để không áp đặt một hệ thống lên một nền văn hóa khác.
Núi Meru: trung tâm vũ trụ
Trong vũ trụ quan Ấn Độ, núi Meru là trục của thế giới, nơi các vị thần ngự. Năm tháp hình búp sen ở trung tâm Angkor Wat được giải thích là năm đỉnh của núi Meru.
Ý tưởng một ngọn núi thiêng làm trung tâm có điểm gần với phong thủy, nơi núi là nguồn khí, là chỗ dựa. Khác ở chỗ phong thủy thường đặt núi phía sau công trình, còn ở Angkor Wat, chính công trình là ngọn núi.
Hào nước: biển vũ trụ
Angkor Wat được bao quanh bởi một hào nước rất rộng. Theo cách giải thích phổ biến, hào tượng trưng cho đại dương bao quanh núi Meru.
Ở góc kỹ thuật, các nhà nghiên cứu cho rằng hào nước còn giúp ổn định mực nước ngầm, giữ cho nền móng đá không bị lún sụt trên nền đất cát. Như với Tử Cấm Thành, nước vừa là biểu tượng vừa là công năng.
Vì sao quay hướng Tây
Phần lớn đền đài Khmer quay hướng Đông, hướng mặt trời mọc. Angkor Wat là ngoại lệ lớn nhất khi quay hướng Tây. Có giả thuyết cho rằng hướng Tây gắn với thần Vishnu, vị thần mà đền được dâng hiến; giả thuyết khác cho rằng đền có chức năng tang lễ, gắn với hướng mặt trời lặn.
Các nhà nghiên cứu chưa thống nhất. Điều này đáng nhắc vì trong phong thủy, hướng Tây thường gắn với hành Kim, mùa thu; người đọc không nên vội áp nghĩa phong thủy vào hướng của một công trình xây theo hệ thống khác.
Trục đi vào và các lớp tường
Từ phía Tây, một con đường đá dài băng qua hào dẫn vào cổng, rồi qua các lớp tường, các hành lang, lên dần các tầng cao tới tháp trung tâm. Người hành hương đi từ ngoài vào trong, từ thấp lên cao, từ trần tục tới thiêng liêng.
Ý tưởng dẫn người đi qua nhiều lớp tới điểm thiêng có điểm chung với cách các cung điện, chùa chiền Á Đông dùng trục và lớp cổng. Đây là ngôn ngữ chung của kiến trúc thiêng ở nhiều nơi.
Thiên văn trong kiến trúc
Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng vào những ngày xuân phân, thu phân, mặt trời mọc ngay trên tháp trung tâm khi nhìn từ một điểm trên lối vào. Điều này cho thấy người xây có tính toán thiên văn.
Phong thủy cũng gắn với thiên văn qua lịch, tiết khí, các sao. Hai truyền thống đều coi công trình thiêng phải hòa hợp với nhịp trời đất, dù dùng ngôn ngữ khác nhau.
Phù điêu và câu chuyện
Hành lang Angkor Wat có những bức phù điêu dài kể các sử thi Ấn Độ và cảnh triều đình. Bức nổi tiếng là cảnh khuấy biển sữa.
Phong thủy không bàn nhiều về phù điêu, nhưng quan niệm đồ trang trí, hình ảnh trong nhà ảnh hưởng tâm trạng người ở thì gần với cách các đền đài dùng hình ảnh để dạy và truyền cảm hứng.
Ảnh hưởng tới kiến trúc vùng
Kiến trúc Khmer ảnh hưởng tới các công trình ở vùng đất nay thuộc Thái Lan, Lào và một phần Nam Bộ Việt Nam. Các tháp Chăm ở miền Trung Việt Nam cũng thuộc dòng kiến trúc chịu ảnh hưởng Ấn Độ.
Người Việt tham quan tháp Chăm sẽ gặp những ý tưởng tương tự: tháp là núi thiêng, cửa chính thường quay hướng Đông. Đây là một nhánh truyền thống kiến trúc khác phong thủy Hán trên chính đất Việt.
Những điểm gặp nhau với phong thủy
Cả hai đều coi trọng núi như trục hoặc chỗ dựa, nước như yếu tố bao bọc và nuôi dưỡng, hướng như cách liên kết với trời đất, trục và lớp như cách dẫn dắt người đi vào.
Những điểm chung này cho thấy con người ở nhiều nơi có trực giác giống nhau về không gian thiêng: vững chãi, có nước, có thứ tự, hòa với thiên nhiên.
Những điểm khác nhau
Phong thủy Hán ưa tọa Bắc hướng Nam, núi phía sau công trình, nước uốn trước mặt. Kiến trúc Khmer đặt công trình chính làm núi, bao quanh bằng hào vuông vức, hướng chủ yếu là Đông.
Phong thủy có hệ thống ngũ hành, bát quái, can chi; kiến trúc Khmer dựa vào thần thoại Ấn Độ và hình học mandala. Biết sự khác nhau giúp tránh việc "phong thủy hóa" mọi công trình châu Á.
Tham quan Angkor có trách nhiệm
Angkor là di sản thế giới với lượng khách rất đông. Đi sớm để tránh nóng, mang nước, mặc trang phục kín đáo khi vào khu thờ tự, không leo lên những chỗ cấm.
Không chạm, không mang đá hay mảnh vỡ về làm kỷ niệm. Tôn trọng di tích là tôn trọng nền văn hóa đã tạo ra nó.
Bài học cho nhà ở
Từ Angkor, có thể học cách nước bao quanh làm dịu không khí và làm cảnh đẹp, cách một điểm nhấn cao ở trung tâm tạo trật tự cho cả bố cục, cách đi qua nhiều lớp làm không gian thêm sâu.
Trong nhà phố, một khoảng sân nhỏ có chậu nước, một lối vào có lớp chuyển tiếp, một điểm nhấn trang trọng ở cuối tầm nhìn là áp dụng được những ý tưởng đó.
Mùa nước và mùa khô ở vùng Angkor
Vùng Angkor có mùa mưa và mùa khô rõ rệt. Người Khmer xưa xây dựng hệ thống hồ chứa lớn, kênh dẫn nước rất công phu để giữ nước cho mùa khô và tưới ruộng. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng sự thịnh suy của đế chế Angkor gắn chặt với khả năng quản lý nước này.
Đây là điểm gặp nhau sâu sắc với tư duy phong thủy và cả quy hoạch hiện đại: nước là nguồn sống, quản lý nước tốt thì cộng đồng thịnh, nước cạn hoặc ngập lụt thì suy. Mọi biểu tượng đẹp về biển vũ trụ đều đứng trên một hệ thống thủy lợi rất thực tế.
Hình ảnh Phật và sen trong nhà
Angkor Wat ngày nay là nơi thờ Phật, hình ảnh tượng Phật, hoa sen gắn liền với chốn này. Trong nhà người Việt, tượng Phật và hoa sen thường được đặt nơi trang nghiêm, sạch sẽ, cao hơn tầm mắt. Nếu muốn thỉnh một tượng nhỏ, có thể tham khảo tượng Phật, Di Lặc tại Thế Giới Phong Thủy và trưng bày với lòng tôn kính.