Thăng Long qua Chiếu dời đô: "thế rồng cuộn hổ ngồi", sông Hồng, Hồ Tây và cách người xưa chọn đất đóng đô
Trả lời ngắn: Chiếu dời đô thời Lý nói đất Đại La ở trung tâm trời đất, được "thế rồng cuộn hổ ngồi", đúng ngôi Nam Bắc Đông Tây, tiện hướng nhìn sông tựa núi, đất rộng mà bằng, cao mà thoáng, dân khỏi khốn khổ vì ngập lụt. Những lời ấy pha trộn ngôn ngữ phong thủy với lý do chính trị, kinh tế rất thực tế. Đọc lời chiếu giúp hiểu cách người Việt xưa dùng phong thủy như một phần trong cân nhắc lớn hơn khi chọn nơi định đô.
Hoàn cảnh ra đời của Chiếu dời đô
Khi nhà Lý lên ngôi, kinh đô cũ Hoa Lư nằm giữa núi đá, thuận lợi phòng thủ nhưng chật hẹp, khó phát triển. Lý Thái Tổ ban Chiếu dời đô, chuyển kinh đô về thành Đại La, sau đổi tên là Thăng Long.
Chiếu dời đô là văn bản có giá trị văn học và lịch sử, được dạy trong nhà trường. Bài này chỉ đọc một khía cạnh của nó: những câu mang ngôn ngữ phong thủy và địa lý.
"Thế rồng cuộn hổ ngồi" nghĩa là gì
Trong phong thủy, rồng (Thanh Long) và hổ (Bạch Hổ) là hai thế đất chầu hai bên. "Rồng cuộn hổ ngồi" diễn tả thế đất có núi sông uốn quanh, ôm lấy, vững chãi như rồng cuộn, hổ ngồi canh giữ.
Đây là cách diễn đạt mang tính hình tượng, không phải mô tả đo đạc. Người đọc hôm nay nên hiểu nó như lời ca ngợi một vùng đất có địa hình hài hòa, có chỗ dựa và có sông nước bao quanh.
Ở giữa bốn phương: lý do chính trị
Lời chiếu nhấn mạnh Đại La ở trung tâm, tiện cho bốn phương tụ về. Đây là lý do quản lý đất nước rất thực tế: kinh đô ở trung tâm đồng bằng dễ điều hành, dễ giao thương hơn kinh đô kẹp giữa núi.
Phong thủy cung đình luôn quấn với chính trị. Chọn đất kinh đô không chỉ vì thế núi sông mà vì vị trí chiến lược, nguồn lương thực, giao thông.
Sông Hồng: dòng nước lớn trước mặt
Thăng Long nằm bên sông Hồng, con sông lớn nhất miền Bắc. Sông đem phù sa, nước tưới, đường thủy, nhưng cũng đem lũ lụt.
Phong thủy coi sông lớn là nguồn sinh khí và tài lộc. Người Thăng Long xưa cũng đã phải đắp đê, trị thủy qua nhiều triều đại. Hai mặt này luôn đi cùng nhau: nước nuôi sống và nước đe dọa.
Hồ Tây và những mặt nước trong thành
Hà Nội có rất nhiều hồ, lớn nhất là Hồ Tây, ngoài ra còn hồ Hoàn Kiếm và nhiều hồ nhỏ. Nhiều hồ là dấu vết của dòng sông cũ đổi dòng.
Theo cách nhìn phong thủy, mặt nước trong thành là nơi khí tụ, làm thành phố dịu mát. Ở góc đô thị, hồ là nơi điều tiết nước mưa, là lá phổi xanh. Lấp hồ để xây dựng làm mất cả hai.
Núi Nùng và chỗ dựa giữa đồng bằng
Giữa vùng đất bằng của Thăng Long có những gò đồi nhỏ, trong đó núi Nùng thường được nhắc tới như một điểm cao gắn với khu vực cung điện xưa.
Ở đồng bằng không có núi lớn, phong thủy dựa vào những gò cao nhỏ, những vùng đất cao ráo làm "núi". Đây là cách thích nghi tương tự đồi Cảnh Sơn của Bắc Kinh, chỉ khác là tự nhiên chứ không đắp.
"Dân khỏi khốn khổ vì ngập lụt"
Lời chiếu nói đất cao mà thoáng, dân cư khỏi chịu cảnh ngập lụt. Đây là tiêu chí rất thực tế khi chọn đất định cư ở đồng bằng sông lớn.
Ngày nay, Hà Nội mở rộng ra những vùng đất thấp và vẫn có những khu ngập khi mưa lớn. Khi chọn nhà, cao độ nền, thoát nước khu phố là tiêu chí sống còn, đúng tinh thần của lời chiếu ngàn năm trước.
Thành Thăng Long qua các triều đại
Thăng Long được các triều Lý, Trần, Lê xây dựng, mở rộng, rồi nhà Nguyễn dời đô vào Huế, Thăng Long thành trấn thành Bắc Thành rồi Hà Nội. Khu di tích Hoàng thành Thăng Long ngày nay lưu giữ nhiều lớp dấu tích.
Mỗi lớp lịch sử đều để lại cách quy hoạch riêng. Đọc phong thủy Thăng Long là đọc một đô thị sống lâu đời, không phải một bản vẽ đóng băng.
So sánh với kinh đô Hoa Lư
Hoa Lư nằm giữa núi đá vôi, như một pháo đài tự nhiên. Đó là lựa chọn của thời loạn, cần phòng thủ.
Thăng Long trên đồng bằng sông lớn là lựa chọn của thời bình, cần phát triển. Hai kinh đô cho thấy phong thủy chọn đất phải đi theo mục đích: giữ nước hay mở nước.
Bài học chọn đất cho gia đình hôm nay
Mỗi gia đình chọn đất làm nhà cũng có thể hỏi những câu của lời chiếu: có tiện đi lại không, có gần nơi làm ăn không, đất có cao ráo không ngập không, xung quanh có cây xanh mặt nước không.
Những câu hỏi này quan trọng hơn việc tìm một mảnh đất "đúng hướng tuổi" mà xa chợ, xa trường, ngập nước mỗi mùa mưa.
Những điều cần thận trọng khi đọc phong thủy lịch sử
Có nhiều câu chuyện lưu truyền về việc trấn yểm, bùa chú ở Thăng Long qua các thời kỳ. Một số được ghi trong sử sách, nhiều câu là giai thoại.
Người đọc nên tôn trọng những câu chuyện như một phần văn hóa nhưng không nên coi đó là cơ sở để hành xử ngày nay. Đọc sử từ nguồn đáng tin và các nhà nghiên cứu.
Thăng Long trong ký ức người Việt xa xứ
Với nhiều người Việt ở nước ngoài, Hà Nội là quê hương hoặc là nơi tượng trưng cho cội nguồn. Hiểu lịch sử chọn đất định đô giúp kể cho con cháu nghe về một nghìn năm văn hiến.
Một bức tranh Hồ Gươm, một tấm ảnh Hoàng thành treo trong nhà ở nơi xa là cách giữ sợi dây với gốc gác.
Đọc lại lời chiếu với con mắt hôm nay
Nếu đọc kỹ, Chiếu dời đô liệt kê cả lý do địa thế (rồng cuộn hổ ngồi, nhìn sông tựa núi), lý do vị trí (giữa bốn phương, tiện đường đi lại), lý do dân sinh (đất rộng bằng, cao thoáng, khỏi lụt, muôn vật phong phú). Phong thủy chỉ là một phần trong danh sách đó, đứng cạnh kinh tế và an sinh.
Điều này đáng nhớ khi nghe ai đó nói chuyện chọn đất chỉ bằng hướng và tuổi. Người xưa khi quyết định việc lớn nhất của triều đình đã cân nhắc đủ mọi mặt. Một gia đình mua nhà hôm nay cũng nên làm như vậy, đặt phong thủy cạnh giá cả, trường học, việc làm, an toàn.
Đô thị hóa và những thay đổi của thế đất
Một nghìn năm qua, nhiều hồ ở Hà Nội bị lấp, sông Tô Lịch thu hẹp, đê sông Hồng được đắp cao, thành phố lan rộng sang bờ bắc. Thế đất mà lời chiếu ca ngợi đã thay đổi rất nhiều dưới bàn tay con người.
Nhiều nhà nghiên cứu đô thị lo ngại việc lấp hồ, bê tông hóa làm tăng ngập úng. Ở góc phong thủy, đó là mất đi những nơi khí tụ. Ở góc quy hoạch, đó là mất khả năng điều tiết nước. Hai cách nói gặp nhau ở cùng một kết luận: giữ mặt nước là giữ sự sống của thành phố.
Hình tượng rồng trong nhà người Việt
Rồng là biểu tượng gắn với tên Thăng Long, với truyền thuyết con Rồng cháu Tiên. Trong nhà dân, hình rồng thường xuất hiện trên đồ thờ, tranh, tượng trang trí đặt nơi trang trọng. Nếu muốn một tượng rồng hay linh vật đặt kệ phòng khách, có thể xem linh vật phong thủy tại Thế Giới Phong Thủy và chọn cỡ hợp với không gian.