Kinh thành Huế dưới góc phong thủy: núi Ngự Bình làm tiền án, sông Hương làm minh đường và hai cồn rồng hổ
Trả lời ngắn: Kinh thành Huế dưới triều Nguyễn không quay chính Nam mà quay về hướng Đông Nam, theo nhiều nhà nghiên cứu là để thuận theo dòng sông Hương và lấy núi Ngự Bình làm tiền án, tức "bức bình phong" phía trước. Sông Hương chảy ngang trước mặt thành là minh đường, nước tụ. Hai cồn nhỏ trên sông, cồn Hến và cồn Dã Viên, thường được giải thích như Thanh Long và Bạch Hổ chầu hai bên. Đây là cách phong thủy được dùng linh hoạt theo địa hình thật chứ không rập khuôn hướng Nam.
Vì sao Huế được chọn làm kinh đô
Khi nhà Nguyễn thống nhất đất nước, Huế được chọn làm kinh đô, nằm giữa hai đầu Bắc Nam của lãnh thổ. Bên cạnh lý do chính trị và quân sự, việc chọn vị trí và hướng thành được các sử liệu và nhà nghiên cứu cho rằng có tham khảo phong thủy kỹ lưỡng.
Vùng đất Huế có núi, có sông, có đồng bằng hẹp ven biển. Đây là kiểu địa hình mà phong thủy Loan đầu ưa thích vì có đủ yếu tố để "đọc": núi tựa, núi chầu, dòng nước, minh đường.
Hướng Đông Nam thay vì chính Nam
Phong thủy cung đình Trung Hoa ưa "tọa Bắc hướng Nam". Kinh thành Huế lại quay mặt về hướng Đông Nam. Nhiều nhà nghiên cứu giải thích rằng nếu quay chính Nam thì thành sẽ không có tiền án đẹp và không thuận theo dòng sông.
Chi tiết này rất đáng học: người làm phong thủy giỏi không áp cứng một hướng mà đọc địa hình rồi chọn hướng cho các yếu tố tự nhiên phối hợp với nhau. Đây cũng là lời nhắc cho người xem nhà hôm nay: hướng đẹp trên sách chưa chắc là hướng tốt nhất cho mảnh đất cụ thể.
Núi Ngự Bình: tiền án
Ngự Bình là một ngọn núi nhỏ, dáng cân đối, nằm phía Nam sông Hương, nhìn từ cửa Ngọ Môn như một tấm bình phong. Phong thủy gọi ngọn núi thấp phía trước công trình là án sơn hay tiền án, như cái bàn trước mặt người ngồi.
Tiền án có tác dụng chắn bớt gió, tạo điểm nhìn, và theo quan niệm thì giữ khí không tán. Ở nhà dân, "tiền án" có thể là một bức tường thấp, hàng cây, bồn hoa trước sân, giúp nhà có điểm dừng mắt mà không bị chặn ngợp.
Sông Hương: minh đường và nước tụ
Sông Hương chảy ngang trước mặt Kinh thành, rộng, êm, uốn lượn. Phong thủy coi nước chảy ngang trước mặt, uốn ôm công trình là nước hữu tình, mang ý nghĩa tụ khí, tụ tài.
Ngoài ý nghĩa đó, sông Hương còn là đường giao thông, nguồn nước, cảnh quan. Như mọi chi tiết phong thủy cổ, lớp ý nghĩa biểu tượng luôn đi kèm lớp công năng thực tế.
Cồn Hến và cồn Dã Viên: rồng và hổ
Trên sông Hương trước Kinh thành có hai cồn: cồn Hến và cồn Dã Viên. Nhiều tài liệu giải thích đó là Thanh Long và Bạch Hổ chầu hai bên, tạo thế "tả long hữu hổ".
Cách giải thích này phổ biến nhưng có chỗ các nhà nghiên cứu nói khác nhau về việc cồn nào là rồng, cồn nào là hổ, và mức độ có chủ ý của người xưa. Người đọc nên coi đây là cách hiểu truyền thống, không phải điều đã được sử liệu khẳng định từng chữ.
Hào nước và hệ thống thành quách
Kinh thành có hào nước bao quanh, sông Ngự Hà chảy qua bên trong. Hệ thống nước này vừa phòng thủ, vừa thoát nước, vừa tạo cảnh.
Theo phong thủy, nước bao quanh và chảy qua trong thành giúp khí lưu thông, không tù đọng. Ở góc thực tế, nó giúp một thành phố thấp trũng ven sông thoát nước trong mùa mưa lũ.
Trục chính và các lớp cổng
Giống các kinh đô Á Đông khác, Kinh thành Huế có trục chính dẫn từ cửa ngoài vào Hoàng thành rồi Tử Cấm thành, qua Ngọ Môn, điện Thái Hòa. Các lớp cổng, sân, điện dẫn người đi vào theo thứ tự tôn ti.
So với Tử Cấm Thành Bắc Kinh, quy mô Huế nhỏ hơn, hài hòa với cảnh quan sông núi hơn. Đó là nét riêng của kiến trúc Việt: trang nghiêm nhưng gần thiên nhiên.
Lăng tẩm các vua Nguyễn
Ngoài Kinh thành, các lăng vua Nguyễn quanh Huế cũng được chọn đất theo phong thủy: có núi tựa, có hồ nước, có minh đường. Mỗi lăng có phong cách riêng theo sở thích của vị vua.
Đi thăm lăng là dịp quan sát cách người xưa phối hợp núi, nước, cây xanh và kiến trúc. Nhiều lăng được đánh giá là những công trình cảnh quan đẹp bậc nhất của Việt Nam.
Thiên tai và giới hạn của phong thủy
Dù được chọn đất kỹ, Huế vẫn thường xuyên chịu lũ lụt, bão. Điều này nhắc rằng phong thủy không bảo đảm khỏi thiên tai; nó là một cách sắp đặt, không phải lá chắn.
Ngày nay, chọn đất ở vùng dễ ngập phải xem bản đồ ngập lụt, cao độ nền, hệ thống thoát nước. Những dữ liệu này quan trọng hơn mọi lời bàn về hướng.
Bài học cho nhà vườn xứ Huế
Nhà vườn Huế truyền thống thường có bình phong trước nhà, hồ nước nhỏ, cây ăn trái, nhà rường quay mặt ra vườn. Đó là bản thu nhỏ của các nguyên tắc ở Kinh thành.
Bình phong vừa che gió, vừa giữ riêng tư, vừa là "tiền án". Hồ nước là minh đường. Vườn cây là sinh khí. Những nguyên tắc này áp dụng được cho nhà có sân ở bất cứ đâu.
Đọc thêm từ nguồn đáng tin
Có nhiều sách và nghiên cứu về quy hoạch Kinh thành Huế của các nhà Huế học. Đọc từ nguồn này giúp phân biệt điều có tư liệu với điều là giai thoại.
Khi tham quan, nên đi cùng hướng dẫn viên có chuyên môn hoặc đọc bảng thông tin của trung tâm bảo tồn di tích. Thông tin tại chỗ thường được biên soạn cẩn thận hơn bài viết trên mạng.
Hướng nhà và cảnh quan nhà mình
Học từ Huế, khi chọn hướng nhà, hãy hỏi: phía trước có gì để nhìn, có khoảng thoáng không; phía sau có chỗ dựa không; nước chảy, thoát thế nào. Đừng chỉ hỏi "hướng này hợp tuổi không".
Ngôi nhà hòa hợp với cảnh quan quanh nó thường dễ sống hơn một ngôi nhà đúng hướng tuổi nhưng quay lưng ra đường lớn, mặt nhìn vào tường hàng xóm.
Đàn Nam Giao và trục hướng Nam
Phía Nam Kinh thành, bên kia sông Hương, có đàn Nam Giao, nơi các vua Nguyễn tế trời đất. Đàn đặt ở phía Nam theo quan niệm trời thuộc dương, phương Nam là phương dương. Từ Ngọ Môn nhìn ra, qua sông Hương, qua núi Ngự Bình, người ta có thể hình dung một trục không gian nối cung điện với cảnh quan và nơi tế lễ.
Cách đặt các công trình nghi lễ quan trọng trên những trục hướng có chủ ý cho thấy quy hoạch Huế không chỉ là xây một tòa thành mà là sắp đặt cả một vùng cảnh quan. Với người đọc hôm nay, đó là bài học về tầm nhìn: một ngôi nhà đẹp là ngôi nhà biết mình đứng trong cảnh quan nào, nhìn ra đâu.
Mang chút tinh thần Huế vào nhà
Một tấm bình phong nhỏ, một chậu cây trước cửa, một bức tranh sông núi treo phòng khách là cách mang tinh thần "núi chầu nước tụ" vào căn nhà phố. Ai thích một chiếc la bàn để tự đo hướng nhà, xác định tiền án, hậu chẩm khi chọn đất có thể xem la bàn và thước Lỗ Ban tại Thế Giới Phong Thủy.