Cung điện Versailles nhìn qua lăng kính phong thủy: trục Đông Tây, vườn đối xứng và kênh nước lớn
Trả lời ngắn: Versailles được mở rộng thành cung điện lớn dưới thời vua Louis XIV. Bố cục chạy theo một trục chính hướng Đông Tây: từ quảng trường và con đường phía Đông, xuyên qua cung điện, ra khu vườn phía Tây với đài phun, bồn hoa đối xứng và kênh nước lớn kéo dài tới chân trời. Người thiết kế không nghĩ tới phong thủy, nhưng nếu đọc bằng ngôn ngữ phong thủy, ta thấy một minh đường khổng lồ, một dòng nước dẫn tầm mắt và một trục quyền lực rất giống tinh thần cung đình Á Đông.
Versailles và ý tưởng trục quyền lực
Cung điện Versailles và khu vườn được thiết kế quanh một trục trung tâm rất mạnh. Phòng ngủ của nhà vua nằm gần trung tâm cung điện, như một tuyên bố rằng nhà vua là tâm điểm của trật tự.
Ý tưởng đặt quyền lực ở trung tâm, mọi thứ xếp đối xứng quanh nó có điểm gần với Tử Cấm Thành. Hai nền văn hóa cách nhau rất xa nhưng cùng dùng hình học để thể hiện quyền lực.
Hướng Đông Tây thay vì Bắc Nam
Trục chính của Versailles chạy Đông Tây, khác trục Bắc Nam của cung điện Trung Hoa. Mặt vườn quay về phía Tây, đón hoàng hôn trên kênh nước lớn.
Có nhiều cách giải thích, trong đó có liên hệ biểu tượng mặt trời với vị vua được gọi là "Vua Mặt Trời". Nhưng đây là cách hiểu theo văn hóa châu Âu, không phải phong thủy. Người đọc nên giữ khoảng cách khi áp nghĩa.
Vườn Pháp: minh đường được thiết kế
Khu vườn trải rộng trước mặt Tây của cung điện, với những bồn hoa hình học, lối đi thẳng, tượng, đài phun. Từ cửa sổ cung điện nhìn ra là một khoảng không gian mở mênh mông.
Phong thủy gọi khoảng không thoáng trước công trình là minh đường. Versailles có lẽ là một trong những minh đường được thiết kế công phu nhất thế giới, dù người làm vườn không dùng từ đó.
Kênh nước lớn: nước dẫn tầm mắt
Kênh nước hình chữ thập kéo dài ra xa, phản chiếu bầu trời, dẫn tầm mắt từ cung điện tới đường chân trời. Ngày xưa có cả thuyền dạo trên kênh trong các buổi lễ.
Phong thủy ưa nước uốn lượn hơn nước thẳng, vì nước thẳng dễ "dẫn khí đi mất". Kênh của Versailles lại thẳng tắp. Đây là điểm khác thú vị: thẩm mỹ châu Âu thời đó ưa sự thẳng hàng, chế ngự thiên nhiên; phong thủy ưa thuận theo thiên nhiên.
Đài phun: nước động
Versailles nổi tiếng với hàng loạt đài phun nước. Việc đưa nước về cung điện từng là thách thức kỹ thuật lớn thời đó.
Phong thủy coi nước động là sinh khí, nhiều nhà Á Đông đặt đài phun nhỏ trước cửa hàng, văn phòng. Ở Versailles, đài phun là biểu tượng của sự giàu có và khả năng chế ngự thiên nhiên.
Phòng Gương và ánh sáng
Phòng Gương với hàng trăm tấm gương đối diện các cửa sổ lớn nhìn ra vườn là không gian nổi tiếng nhất cung điện. Gương phản chiếu ánh sáng và cảnh vườn vào trong.
Phong thủy có nhiều lời dặn về gương, như không đối cửa chính, không chiếu giường. Ở Versailles, gương dùng để nhân ánh sáng và sự lộng lẫy. Bài học thực tế: gương đối diện cửa sổ làm phòng sáng hơn, miễn là đặt hợp lý.
Đối xứng và trật tự
Vườn Pháp đối xứng chặt chẽ hai bên trục, cây cắt tỉa thành khối hình học. Thiên nhiên bị sắp xếp theo trật tự của con người.
Phong thủy Á Đông ưa đối xứng ở công trình nghi lễ nhưng ở vườn thì thường ưa tự nhiên, uốn lượn, như vườn Nhật, vườn Trung Hoa cổ. Đặt cạnh nhau cho thấy hai quan niệm về quan hệ người và thiên nhiên.
Từ cung điện tới thành phố
Trục của Versailles kéo dài ra thành con đường lớn dẫn về phía Paris. Ý tưởng trục lớn, đại lộ thẳng ảnh hưởng tới quy hoạch nhiều thành phố châu Âu và thế giới về sau.
Khi nhìn quy hoạch các thành phố có đại lộ thẳng tắp, có thể nhận ra dấu vết tư duy này. Hà Nội thời Pháp thuộc cũng có những khu phố quy hoạch theo trục.
Những gì phong thủy sẽ phê bình
Nếu một người xem phong thủy cổ điển đi qua Versailles, có lẽ họ sẽ nhận xét: trục quá thẳng, nước quá thẳng, vườn quá cắt gọt, thiếu cảm giác "hữu tình". Họ cũng có thể khen minh đường rộng, nước nhiều.
Bài tập tưởng tượng này giúp hiểu phong thủy là một hệ giá trị thẩm mỹ cụ thể, không phải chân lý chung cho mọi nền văn hóa.
Bài học cho nhà ở hôm nay
Từ Versailles có thể học cách dùng một trục tầm nhìn: từ cửa vào nhìn xuyên ra một khung cảnh đẹp. Cách dùng gương để nhân ánh sáng. Cách để không gian phía trước công trình thoáng đãng.
Cũng có thể học từ điều ngược lại: không phải nhà nào cũng cần đối xứng cứng nhắc. Một chút tự nhiên, uốn lượn làm không gian sống ấm áp hơn.
Tham quan Versailles
Versailles rất đông khách. Nên đặt vé trước, đi sớm, dành thời gian cho khu vườn vì nhiều người chỉ xem trong cung điện.
Đi dọc trục từ thềm cung điện ra tới kênh nước để cảm nhận quy mô. Đó là trải nghiệm hiểu bố cục tốt hơn mọi tấm bản đồ.
Thiết kế vườn của André Le Nôtre
Khu vườn Versailles gắn với tên tuổi André Le Nôtre, người làm vườn của nhà vua. Ông dùng phối cảnh, độ dốc, mặt nước để tạo cảm giác khu vườn rộng vô tận, đường chân trời như thuộc về cung điện. Lối đi được tính toán để người dạo vườn luôn thấy một điểm nhìn mới ở cuối tầm mắt.
Kỹ thuật dùng tầm nhìn có chủ ý này cũng có trong vườn Á Đông, chỉ khác cách làm: vườn Trung Hoa, Nhật dùng lối đi quanh co, "mượn cảnh" núi xa, mỗi khúc quanh mở ra một bức tranh. Vườn Pháp phô bày tất cả trong một cái nhìn; vườn Á Đông giấu bớt rồi hé lộ dần. Hai cách đều nhằm dẫn dắt cảm xúc người xem.
Cuộc sống trong cung không như tranh vẽ
Các nhà sử học kể rằng cung điện Versailles thời vua Louis XIV rất đông người, chật chội ở nhiều khu, vệ sinh kém, mùa đông lạnh lẽo trong những phòng trần cao rộng. Vẻ lộng lẫy bên ngoài không phải lúc nào cũng đi cùng sự dễ chịu bên trong.
Bài học cho nhà ở rất rõ: một không gian có thể đẹp, đúng trục, đối xứng hoàn hảo mà vẫn khó sống nếu thiếu ánh sáng hợp lý, thông gió, sưởi ấm, vệ sinh. Phong thủy theo nghĩa tốt nhất luôn bắt đầu từ sự dễ chịu của người ở, không phải từ ấn tượng với người xem.
Versailles và quan niệm "chế ngự" thiên nhiên
Thế kỷ XVII ở châu Âu là thời con người tự hào về khả năng đo đạc, tính toán, cải tạo thiên nhiên. Versailles được xây trên vùng đất vốn không thuận lợi, phải san đất, dẫn nước từ xa, trồng cây theo khuôn. Khu vườn là tuyên ngôn rằng ý chí của nhà vua có thể sắp đặt cả đất trời.
Phong thủy Á Đông đi từ hướng ngược lại: tìm thế đất có sẵn, thuận theo núi sông, sửa ít mà khéo. Đặt hai cách nghĩ cạnh nhau giúp người làm nhà hôm nay tự hỏi mình đang muốn sống hòa với mảnh đất hay muốn ép mảnh đất theo ý mình, và chi phí của mỗi lựa chọn là gì.
Nước động trong không gian nhỏ
Không ai có thể có đài phun như Versailles, nhưng một thác nước mini, một bể cá nhỏ hay chậu nước có cây thủy sinh mang lại cảm giác nước động dễ chịu theo tinh thần "thủy tụ" của phong thủy. Người thích tượng trưng tài lộc thường đặt kèm thiềm thừ bên cạnh nước; có thể xem thiềm thừ tại Thế Giới Phong Thủy và nhớ giữ nước sạch, an toàn điện.