Vastu Shastra là gì: nguồn gốc, kinh điển và vì sao người Ấn Độ vẫn dùng khi xây nhà
Trả lời ngắn: Vastu Shastra (vastu: nơi chốn, shastra: học thuật) là truyền thống lý luận kiến trúc của Ấn Độ cổ, quy định cách chọn đất, chia lưới mặt bằng, đặt hướng và chọn vật liệu cho đền thờ, cung điện và nhà ở. Nền tảng của nó là sự hài hòa giữa con người với năm đại (đất, nước, lửa, gió, không gian) và với chuyển động của mặt trời. Ngày nay nhiều gia đình và doanh nghiệp Ấn Độ vẫn mời người tư vấn Vastu khi xây nhà, mở văn phòng.
Chữ Vastu nghĩa là gì
Trong tiếng Phạn, vastu có gốc từ chữ "vas" nghĩa là cư ngụ, nên vastu là chỗ ở, công trình, đất xây dựng. Shastra là học thuật, bộ quy tắc. Vastu Shastra vì vậy dịch sát nghĩa là "học thuật về chỗ ở". Người Ấn cũng dùng chữ vastu vidya (tri thức về công trình).
Gọi Vastu là "phong thủy Ấn Độ" là cách nói cho dễ hiểu, nhưng không chính xác hoàn toàn: hai truyền thống phát triển độc lập, chỉ gặp nhau ở chỗ cùng quan tâm hướng, ánh sáng và sự hài hòa với tự nhiên.
Nguồn gốc cổ xưa
Tư tưởng về hướng và nghi lễ dựng công trình đã xuất hiện trong văn học Vệ Đà, đặc biệt ở các phần bàn về dựng đàn tế lửa theo hình học chính xác. Về sau, các kiến thức này được hệ thống hóa thành nhiều bộ sách chuyên về kiến trúc, điêu khắc và quy hoạch, viết bằng tiếng Phạn và được truyền qua các dòng thợ.
Niên đại cụ thể của từng văn bản còn nhiều tranh luận học thuật; phần lớn bản còn lại được xác định vào khoảng thiên niên kỷ thứ nhất và đầu thiên niên kỷ thứ hai sau Công nguyên.
Các kinh điển hay được nhắc
- Mayamata: tương truyền gắn với Maya, người thợ thần thoại; phổ biến ở miền nam Ấn Độ, bàn về chọn đất, quy hoạch làng và đền.
- Manasara: bộ sách lớn về tỷ lệ, kiến trúc và điêu khắc.
- Samarangana Sutradhara: được gán cho vua Bhoja, bàn rộng về kiến trúc nhà ở, cung điện và cả máy móc.
- Các phần về kiến trúc trong những bộ sách bách khoa như Brihat Samhita.
Bên cạnh đó là thần thoại về Vishvakarma, vị thần kiến trúc sư của vũ trụ, được thợ thủ công và kỹ sư Ấn Độ tôn thờ đến ngày nay trong ngày lễ Vishvakarma Puja.
Năm đại: nền triết học của Vastu
Vastu dựa trên quan niệm vũ trụ gồm năm đại (pancha mahabhuta): đất (prithvi), nước (jala), lửa (agni), gió (vayu) và không gian (akasha). Ngôi nhà tốt là nơi năm đại được đặt đúng chỗ: nước ở phía đông bắc, lửa ở đông nam, đất nặng ở tây nam, gió ở tây bắc, không gian trống ở giữa.
Người Việt quen ngũ hành sẽ thấy quen mà lạ: cũng là năm yếu tố nhưng khác thành phần. Ngũ hành có Kim, Mộc và không có không gian; năm đại có gió và không gian, không có kim loại hay gỗ.
Hướng và mặt trời: trục quan trọng nhất
Nếu phải tóm Vastu bằng một ý, đó là tôn trọng đường đi của mặt trời. Phía đông đón nắng sớm được coi là thiêng và tốt cho sức khỏe; phía tây nam chịu nắng chiều gay gắt nên xây tường dày, đặt khối nặng. Ở khí hậu nóng của phần lớn Ấn Độ, những nguyên tắc này rất hợp lý về nhiệt.
Đây là điểm cần nhớ khi áp Vastu ở nơi khác: lý do khí hậu đứng sau quy tắc, không phải con số hướng.
Vastu cho đền thờ và cho nhà ở
Phần lớn kinh điển Vastu viết cho đền thờ, nơi mọi tỷ lệ mang ý nghĩa vũ trụ học: đền là hình ảnh thu nhỏ của vũ trụ, điện thờ chính đặt ở trung tâm thiêng. Nhà ở được hưởng các nguyên tắc ấy ở mức giản lược hơn: chia lưới, đặt phòng theo hướng, giữ trung tâm sạch và thoáng.
Vì vậy khi đọc sách Vastu, cần phân biệt quy tắc cho đền và quy tắc cho nhà; nhiều người áp quy tắc đền thờ vào nhà phố rồi thấy bất khả thi.
Vastu trong đời sống Ấn Độ hôm nay
Ở Ấn Độ, rất nhiều chủ đầu tư bất động sản ghi chữ "Vastu compliant" (hợp Vastu) trong quảng cáo căn hộ. Người mua hỏi hướng cửa chính, vị trí bếp trước cả diện tích. Có những người hành nghề tư vấn Vastu chuyên nghiệp, và cũng có không ít người lợi dụng nỗi lo của khách để bán dịch vụ đập phá, vật phẩm "sửa lỗi Vastu" giá cao.
Giới kiến trúc sư Ấn Độ có nhiều ý kiến: người xem Vastu là di sản cần nghiên cứu nghiêm túc, người xem phần lớn là mê tín. Thái độ cân bằng là giữ phần hợp khí hậu và tâm lý, thận trọng với phần thương mại.
So sánh nhanh Vastu và phong thủy
| Tiêu chí | Vastu Shastra | Phong thủy Trung Hoa |
|---|---|---|
| Nền triết học | Năm đại, thần cai quản các hướng | Âm dương, ngũ hành, khí |
| Công cụ chính | Lưới mandala, hướng mặt trời | La kinh, hình thế, bát quái |
| Trung tâm nhà | Brahmasthan, để trống | Trung cung, coi trọng nhưng không bắt buộc trống |
| Ứng dụng nổi bật | Đền thờ, nhà ở, căn hộ | Nhà ở, mộ phần, kinh thành |
Phần so sánh chi tiết sẽ có ở bài riêng; ở đây chỉ cần nhớ: hai hệ thống giống ở tinh thần, khác ở công cụ.
Những ngộ nhận thường gặp
- Vastu là bản Ấn Độ của phong thủy: không, hai truyền thống có gốc riêng.
- Phải đập nhà mới sửa được lỗi Vastu: nhiều người tư vấn nghiêm túc khuyên điều chỉnh công năng, ánh sáng trước.
- Hướng đông luôn tốt ở mọi nơi: lý do là nắng sáng, ở bán cầu nam hay khí hậu khác cần tính lại.
- Vastu chỉ dành cho người theo Ấn Độ giáo: nhiều nguyên tắc là kiến trúc khí hậu, ai cũng tham khảo được.
Người Việt có cần quan tâm Vastu không
Người Việt làm ăn với đối tác Ấn Độ, thiết kế nhà hàng Ấn, khách sạn đón khách Ấn, hay đơn giản là yêu thích văn hóa Ấn, sẽ thấy hiểu Vastu rất có ích. Một văn phòng tiếp đối tác Ấn mà cửa chính quay đông bắc, phòng họp sáng sủa, bếp đặt đông nam sẽ tạo thiện cảm tự nhiên.
Với nhà ở của chính mình, Vastu là một góc nhìn tham khảo thêm, nhất là bài học về hướng nắng và giữ trung tâm nhà thông thoáng.
Đọc Vastu từ nguồn nào cho đáng tin
Nên ưu tiên các công trình nghiên cứu của học giả về kiến trúc Ấn Độ, các bản dịch kinh điển có chú giải, và bài viết của kiến trúc sư có kinh nghiệm thực tế. Cảnh giác với những trang chỉ đưa danh sách "lỗi chết người" rồi kèm bảng giá vật phẩm sửa lỗi. Một nguyên tắc chung cho mọi truyền thống: lời khuyên tốt thường giải thích được lý do; lời khuyên chỉ gieo sợ mà không giải thích thì nên dè chừng.
Bắt đầu tìm hiểu từ những thứ đơn giản
Bước đầu tiên là xác định đúng hướng nhà mình bằng la bàn, ghi lại nắng sáng chiếu vào phòng nào, nắng chiều gắt ở mặt nào. Chỉ riêng việc này đã đủ để hiểu phần lớn logic của Vastu và phong thủy. Một chiếc la bàn tại Thế Giới Phong Thủy hoặc la bàn trên điện thoại đã hiệu chỉnh là đủ cho bước này.