Mộ phần trong phong thủy Hàn Quốc: tìm minh đường, lễ tảo mộ Chuseok và những đổi thay hôm nay

Trả lời ngắn: Trong pungsu Hàn, âm trạch — đất mộ — từng quan trọng hơn cả nhà ở. Thời Joseon, Nho giáo đề cao hiếu đạo, con cháu tin rằng đặt mộ cha mẹ vào minh đường sẽ đem phúc cho cả dòng họ, dẫn tới vô số vụ tranh chấp đất mộ gọi là sansong. Ngày nay phần lớn người Hàn chọn hỏa táng, nhiều gia đình chọn an táng dưới gốc cây, nhưng việc dọn cỏ mộ (beolcho) và tảo mộ dịp Chuseok vẫn là nếp sống quen thuộc.

Vì sao người Hàn xưa coi trọng đất mộ

Cơ sở tư tưởng là "đồng khí cảm ứng": cha mẹ và con cháu cùng một khí, hài cốt người đã khuất nằm ở đất tốt sẽ cảm ứng sang con cháu. Kết hợp với đạo hiếu của Nho giáo, việc tìm đất mộ trở thành bổn phận đạo đức, không chỉ là cầu may.

Người Việt cũng có quan niệm "mồ yên mả đẹp", nhưng ở Joseon, tầng lớp yangban biến nó thành việc lớn của cả dòng họ, với thầy địa lý riêng và sổ sách ghi chép đất mộ qua nhiều đời.

Hình dáng mộ Hàn: gò tròn trên sườn đồi

Mộ truyền thống Hàn là gò đất tròn phủ cỏ, đặt trên sườn đồi quay về hướng thoáng, phía sau có thế núi che, hai bên có gò thấp ôm lấy như tay ngai. Trước mộ có bệ đá nhỏ để đặt lễ, mộ của gia đình khá giả có thêm tượng đá, cột đá. Cỏ được cắt sát để thấy rõ hình gò.

Khác với nhiều nghĩa trang Việt Nam xây mộ bê tông san sát, mộ Hàn truyền thống hòa vào sườn đồi. Đi xe trên đường quê Hàn Quốc dễ thấy những gò cỏ tròn lác đác trên các triền núi.

Sansong: kiện tụng vì đất mộ

Sử liệu Joseon ghi lại rất nhiều vụ sansong — tranh chấp núi mộ. Có dòng họ lén chôn người nhà vào gần mộ tổ của họ khác vì tin đất ấy tốt; có vụ kéo dài qua nhiều đời. Chính quyền phải ban hành quy định về khoảng cách giữa các mộ theo phẩm hàm.

Câu chuyện này là lời nhắc thú vị: khi niềm tin phong thủy bị đẩy tới mức tranh giành, nó gây ra mâu thuẫn xã hội thay vì đem lại bình an. Một tinh thần đáng giữ là chăm mộ cho tử tế, không phải giành đất tốt bằng mọi giá.

Thầy địa lý jigwan

Người chuyên xem đất mộ gọi là jigwan (địa quan) hoặc pungsu-jaengi. Thời Joseon có cả chức quan địa lý trong triều để chọn đất lăng vua. Lăng các vua Joseon được UNESCO ghi danh di sản thế giới, và hồ sơ di sản nhắc rõ việc chọn đất theo nguyên tắc pungsu: lưng tựa núi, trước có nước, xung quanh có núi bao.

Hiện nay vẫn có người hành nghề xem đất mộ ở Hàn Quốc, nhưng nhu cầu giảm mạnh theo xu hướng hỏa táng.

Beolcho: dọn cỏ mộ trước Chuseok

Vài tuần trước Tết Trung thu Chuseok, các gia đình về quê dọn cỏ, phát quang quanh mộ tổ tiên. Việc này gọi là beolcho. Đây là dịp anh em họ hàng gặp nhau, kiểm tra tình trạng mộ sau mùa mưa.

Cần nói rõ một rủi ro thật: mùa beolcho trùng mùa ong vò vẽ làm tổ trong bụi rậm, và báo chí Hàn năm nào cũng có tin người bị ong đốt, bị rắn cắn, bị thương vì máy cắt cỏ. Ai từng đi phát quang mộ ở Việt Nam cũng gặp rủi ro tương tự.

• Mặc quần áo dài, đi ủng, đeo găng tay.
• Quan sát tổ ong trước khi cắt; thấy tổ thì tránh xa và nhờ người có kinh nghiệm xử lý.
• Người có tiền sử dị ứng ong nên mang thuốc theo chỉ định bác sĩ và không đi một mình.
• Dùng máy cắt cỏ đúng cách, đeo kính bảo hộ.

Seongmyo: tảo mộ ngày Chuseok

Vào ngày Chuseok, sau lễ cúng tổ tiên ở nhà (charye), nhiều gia đình ra mộ thăm viếng gọi là seongmyo. Họ bày ít lễ vật đơn giản, rót rượu, cúi lạy, rồi ngồi lại ăn uống cùng nhau. Không khí giống Thanh minh ở Việt Nam: vừa tưởng nhớ vừa sum họp.

Ngày nay do kẹt xe dịp lễ, nhiều gia đình đi tảo mộ sớm hơn hoặc thay bằng lễ tưởng niệm trực tuyến do các khu tưởng niệm tổ chức.

Xu hướng hỏa táng và an táng tự nhiên

Trong vài thập niên gần đây, tỷ lệ hỏa táng ở Hàn Quốc tăng rất nhanh và nay đã chiếm phần lớn. Nguyên nhân gồm quỹ đất cạn, chính sách khuyến khích của nhà nước, và thay đổi quan niệm của thế hệ trẻ. Tro cốt được gửi ở nhà lưu tro (bongandang) hoặc an táng tự nhiên — chôn dưới gốc cây (sumokjang), rải ở vườn hoa, thảm cỏ.

Điều thú vị là ngay cả các khu an táng tự nhiên cũng được quảng cáo với ngôn ngữ phong thủy: rừng có núi che sau lưng, hướng đón nắng, nhìn ra hồ. Pungsu không biến mất, chỉ đổi hình thức.

So sánh quan niệm âm trạch Hàn và Việt

Tục bốc mộ của miền Bắc Việt Nam là điểm khác lớn; người Hàn ít làm việc này, thay vào đó là di dời mộ khi cần quy hoạch.

Phong thủy mộ phần nói gì về hướng và thế

• Lưng có núi hoặc gò cao che chở, tránh đỉnh núi trọc gió lộng.
• Hai bên có gò thấp ôm lấy, như Thanh Long, Bạch Hổ.
• Trước mộ là khoảng đất thoáng, xa xa có núi thấp làm án.
• Đất khô ráo, không đọng nước; đây là điểm rất thực tế vì đất úng nước làm mộ sụt lún.

Những tiêu chí này giống với phong thủy mộ ở Việt Nam và Trung Hoa. Nét Hàn nằm ở chỗ địa hình đồi núi nhiều nên lựa chọn phong phú hơn.

Hiểu đúng chuyện "mộ phát"

Rất nhiều câu chuyện ở Hàn, cũng như ở Việt Nam, kể rằng một dòng họ phát đạt nhờ mộ tổ đặt đúng huyệt. Những câu chuyện này không kiểm chứng được và dễ bị lợi dụng để bán dịch vụ "tìm huyệt" với giá cao. Một thái độ cân bằng là: chăm sóc mộ phần vì lòng biết ơn, chọn chỗ khô ráo, an toàn, thuận đường thăm viếng; còn thành công của con cháu vẫn đến từ học hành, làm ăn và cách sống.

Gia đình Việt ở Hàn Quốc nên lưu ý gì

Người Việt sinh sống ở Hàn mà có người thân qua đời sẽ gặp quy định riêng về mai táng, hỏa táng và đưa tro cốt về nước. Thủ tục thay đổi theo thời gian và tùy địa phương, nên hỏi trực tiếp nhà tang lễ, cơ quan hành chính nơi cư trú và cơ quan đại diện Việt Nam để được hướng dẫn đúng, thay vì làm theo lời truyền miệng.

Tưởng nhớ ở nhà khi không về được mộ

Dù ở Hàn hay ở Việt Nam, nhiều người không về được quê dịp lễ. Một góc tưởng niệm gọn trong nhà với ảnh, bát hương nhỏ, hoa tươi là đủ để giữ nếp. Hãy đặt nến, hương xa rèm và vật dễ cháy, không để lửa cháy khi đi ngủ hay ra ngoài.

Ai muốn đặt thêm một pho tượng nhỏ cho góc tưởng niệm trong căn hộ có thể tham khảo tượng và vật phẩm thờ tại Thế Giới Phong Thủy, chọn cỡ vừa kệ, đế phẳng, khó đổ.

Câu hỏi thường gặp