Nhà hanok Hàn Quốc: hướng nam, sưởi ondol, sân madang và cách "ngồi" nhà vào đất

Trả lời ngắn: Hanok là kiểu nhà gỗ mái ngói hoặc mái tranh truyền thống của người Hàn. Nhà thường tựa lưng vào núi, quay về nam; mái hiên vươn dài vừa đủ để chặn nắng gắt mùa hè mà vẫn đón nắng thấp mùa đông. Bên trong có hai kiểu sàn: ondol sưởi ấm bằng khói bếp chạy dưới nền, và maru sàn gỗ hở cho mùa hè. Sân madang để trống. Gần như mọi "luật phong thủy" của hanok đều có lời giải khí hậu đi kèm.

Hanok là gì

Hanok (한옥) nghĩa đen là "nhà Hàn", dùng để phân biệt với nhà kiểu phương Tây xuất hiện từ cuối thế kỷ XIX. Có hanok mái ngói giachi của tầng lớp quý tộc yangban và hanok mái tranh của nông dân. Kết cấu chính là khung gỗ, tường đất trộn rơm, cửa giấy hanji dán trên khung gỗ.

Hanok không phải một mẫu nhà cố định. Miền bắc lạnh có nhà khép kín hình chữ "khẩu" để giữ ấm; miền nam ấm hơn có nhà mở, nhiều sàn maru hơn. Chính sự khác vùng này cho thấy người Hàn xây nhà theo khí hậu trước, theo phong thủy sau.

Chọn chỗ đặt nhà: bối sơn lâm thủy ở quy mô một hộ

Nhà hanok lý tưởng tựa lưng vào sườn đồi ở phía bắc, phía trước là khoảng đất thấp dần xuống ruộng hoặc suối. Ngọn đồi sau lưng chắn gió mùa đông từ tây bắc thổi xuống; phía trước thoáng để nắng và gió mát mùa hè vào nhà.

Đây chính là nguyên tắc bối sơn lâm thủy của pungsu, nhưng ở quy mô gia đình. Ai từng sống ở vùng có mùa đông khắc nghiệt sẽ thấy ngay đó là lựa chọn sống còn chứ không chỉ là niềm tin.

Vì sao hanok quay về nam

Ở vĩ độ của bán đảo Triều Tiên, mặt trời mùa đông đi thấp ở phía nam. Nhà quay nam nhận nắng suốt ngày đông, phòng sáng và ấm. Mùa hè, mặt trời lên cao, nắng chiếu gần như thẳng đứng nên mái hiên chặn được phần lớn.

Người Hàn gọi hướng này là namhyang. Ngay cả trong thị trường căn hộ hôm nay, "namhyang" vẫn là từ khóa đẩy giá nhà. Với người Việt ở miền Nam nhiệt đới, logic này phải điều chỉnh: chuyện tránh nắng tây và đón gió quan trọng hơn chuyện đón nắng đông.

Mái hiên cheoma: tính theo góc nắng

Mái hiên hanok vươn ra khá xa và hơi cong lên ở đầu, gọi là cheoma. Độ vươn được tính để nắng mùa đông, góc thấp, lọt sâu vào trong phòng, còn nắng mùa hè, góc cao, chỉ chạm tới mép hiên. Đầu mái cong lên giúp ánh sáng vào nhà nhiều hơn và làm dáng nhà nhẹ nhàng.

Đây là một ví dụ rất đẹp về thiết kế thụ động: không cần máy móc, chỉ cần quan sát mặt trời qua các mùa.

Ondol: sưởi ấm bằng sàn

Ondol là hệ thống sưởi sàn có từ rất xa xưa trên bán đảo. Lửa đốt ở bếp (agungi) đặt thấp, khói nóng đi qua các rãnh đá dưới nền phòng rồi thoát ra ống khói ở đầu kia. Nền đá giữ nhiệt lâu, cả phòng ấm từ dưới lên. Người Hàn vì vậy quen ngồi, ăn, ngủ trên sàn.

Lưu ý an toàn có thật trong lịch sử: hệ thống ondol hư hỏng có thể để lọt khí than vào phòng, gây ngộ độc khí CO. Nhà hiện đại đã thay bằng ống nước nóng, nhưng nguyên tắc chung còn đúng với mọi kiểu sưởi bằng lửa: phải thông khói tốt và có thiết bị báo khí.

Maru: sàn gỗ hở cho mùa hè

Đối trọng với ondol là maru — sàn gỗ nâng cao, thường ở giữa nhà hoặc hành lang trước, mở thông gió. Mùa hè cả nhà ra maru ngồi hóng mát; mùa đông đóng cửa giấy lại. Một ngôi nhà có cả ondol và maru là nhà sống được cả bốn mùa.

Trong ngôn ngữ phong thủy, maru là nơi khí lưu thông, ondol là nơi khí tụ và ấm. Trong ngôn ngữ kiến trúc, đó là sự phối hợp giữa vùng giữ nhiệt và vùng thông gió.

Sân madang: vì sao để trống

Madang là khoảng sân đất nện trước nhà, thường để trống, không trồng cây lớn ở giữa. Sân trống phản chiếu ánh sáng vào nhà, tạo gió đối lưu khi nắng làm nóng mặt sân, và là chỗ làm việc: phơi lúa, làm kimchi, tổ chức lễ cưới, lễ tang. Cây lớn thường trồng ở mép sân hoặc sau nhà.

Quan niệm dân gian Hàn kiêng trồng cây to giữa sân vì chữ "khẩu" (sân vuông) có chữ "mộc" ở giữa thành chữ "khốn" — bị vây khốn. Đây là lối chơi chữ Hán thường gặp cả ở Việt Nam và Trung Hoa; lý do thật thì đơn giản hơn: cây to giữa sân che sáng và rễ làm hỏng nền.

Anchae và sarangchae: chia không gian trong nhà

Nhà yangban thời Joseon thường chia thành nhiều khối: sarangchae là nhà ngoài nơi người đàn ông tiếp khách, đọc sách; anchae là nhà trong của phụ nữ và bếp; có khi thêm haengnangchae cho người làm. Sự phân chia này xuất phát từ lễ giáo Nho gia hơn là phong thủy.

Ngày nay du khách đến các làng hanok sẽ thấy rõ bố cục ấy. Đó là dịp tốt để phân biệt yếu tố nào trong một ngôi nhà truyền thống là phong thủy, yếu tố nào là lễ giáo, yếu tố nào là khí hậu.

Vật liệu tự nhiên và chuyện "sống cùng đất"

Gỗ thông, đất sét, rơm, giấy hanji làm từ vỏ cây dâu giấy là vật liệu chính. Tường đất và giấy hanji giúp nhà "thở", điều hòa độ ẩm. Người Hàn hiện đại thích hanok vì cảm giác dễ chịu, gần thiên nhiên, và nhiều người coi đó là phần "khí" tốt mà nhà bê tông thiếu.

• Gỗ: khung nhà, sàn maru.
• Đất trộn rơm: tường, giữ nhiệt và ẩm.
• Đá: nền ondol, móng.
• Giấy hanji: cửa sổ, cửa lùa, lọc sáng dịu.

Bảng: luật phong thủy và lời giải khí hậu

Đọc bảng này sẽ thấy phần lớn "luật" có hai cách giải thích song song và không mâu thuẫn nhau.

Hanok hôm nay: Bukchon, Jeonju và hanok hiện đại

Ở Seoul, làng Bukchon nằm giữa hai cung Gyeongbokgung và Changdeokgung giữ được nhiều hanok đô thị đầu thế kỷ XX. Ở Jeonju có làng hanok lớn được du khách yêu thích. Bên cạnh đó, kiến trúc sư Hàn đang thiết kế "hanok mới": khung gỗ, mái ngói nhưng có kính cách nhiệt, sưởi nước nóng, bếp hiện đại.

Khi tham quan làng hanok có người ở, nên giữ yên lặng, không chụp vào nhà riêng, không ngồi lên bậc cửa nhà dân; nhiều nơi đã có biển nhắc vì du khách ồn ào ảnh hưởng cư dân.

Người Việt học được gì từ hanok

Không cần sống trong nhà gỗ, bài học vẫn dùng được: quan sát mặt trời trước khi mở cửa sổ, làm mái hiên hoặc lam che theo góc nắng, giữ một khoảng sân hay giếng trời để trống lấy sáng, chọn vật liệu thở được cho phòng ngủ. Đó vừa là phong thủy, vừa là cách sống dễ chịu.

Nếu muốn một điểm nhấn nhỏ mang tinh thần Á Đông cho hiên nhà, chuông gió tre hoặc đồng là lựa chọn nhẹ nhàng; có thể xem chuông gió tại Thế Giới Phong Thủy, nhớ treo nơi không làm phiền hàng xóm khi gió lớn.

Câu hỏi thường gặp