Tử Cấm Thành Bắc Kinh dưới góc phong thủy: trục Bắc Nam, đồi Cảnh Sơn và dòng Kim Thủy uốn trước điện
Trả lời ngắn: Tử Cấm Thành (Cố Cung) ở Bắc Kinh được xây dưới triều Minh, bố cục chạy dọc một trục trung tâm Bắc Nam, các điện chính quay mặt về phía Nam. Phía sau là đồi Cảnh Sơn, theo nhiều ghi chép được đắp bằng đất đào hào và hồ, làm "núi tựa" che phía Bắc. Phía trước điện Thái Hòa, dòng Kim Thủy uốn cong như vòng cung ôm lấy lối vào. Đó là cách người xưa dựng một minh đường, một hậu chẩm và một dòng nước hữu tình bằng tay người khi địa hình tự nhiên không có sẵn.
Một trục chạy suốt cả thành
Đứng trên đồi Cảnh Sơn nhìn xuống, người ta thấy rõ các mái điện vàng nối nhau thẳng hàng trên một trục từ Nam lên Bắc. Trục này không chỉ nằm trong cung mà kéo dài qua nhiều cổng thành ra phía Nam và phía Bắc thành phố cổ. Các điện quan trọng nhất đều nằm đúng trên trục, các công trình phụ xếp đối xứng hai bên như hai cánh tay.
Trong tư duy phong thủy và lễ chế Trung Hoa, trục trung tâm tượng trưng cho trật tự, quyền lực ở chính giữa. Người đi vào cung phải đi theo trục, qua từng lớp cổng, từng lớp sân rộng dần rồi hẹp lại, cảm nhận được sự trang nghiêm tăng dần. Đây là cách kiến trúc điều khiển cảm xúc, thứ mà ngày nay các nhà thiết kế cũng nghiên cứu.
Tọa Bắc hướng Nam: vì lý do gì
Bắc Kinh có mùa đông khắc nghiệt với gió lạnh thổi từ phía Bắc và Tây Bắc. Mặt điện quay về phía Nam đón nắng mùa đông, lưng điện chắn gió bấc. Đó là kinh nghiệm sống được nâng thành nguyên tắc.
Ngoài khí hậu, hướng Nam còn gắn với quan niệm thiên tử "hướng Nam mà trị thiên hạ" trong kinh điển Nho gia. Khi lý do khí hậu và lý do biểu tượng trùng nhau, nguyên tắc trở nên rất bền và lan ra cả nhà dân, chùa chiền, phủ đệ khắp vùng ảnh hưởng của văn hóa Hán.
Đồi Cảnh Sơn: núi tựa do người đắp
Phong thủy coi trọng hậu chẩm, tức một gò, một ngọn núi phía sau làm chỗ dựa. Vùng đất Bắc Kinh tương đối bằng phẳng nên phía Bắc cung không có núi tự nhiên sát bên. Theo nhiều ghi chép, đất đào hào và hồ khi xây cung được đắp thành đồi phía Bắc, sau này gọi là Cảnh Sơn.
Chi tiết này cho thấy phong thủy cung đình không chỉ chọn đất mà còn sửa đất. Khi thiếu núi thì đắp núi, thiếu nước thì đào nước. Đối với người đọc hôm nay, đó là lời nhắc rằng một ngôi nhà không có "núi" tự nhiên vẫn có thể tạo chỗ dựa bằng một bức tường vững, một hàng cây, một khối nhà phía sau.
Dòng Kim Thủy uốn cong
Trước điện Thái Hòa có một dòng nước nhân tạo chảy uốn cong như vòng cung, gọi là Kim Thủy, bắc qua bởi năm cây cầu đá trắng. Phong thủy ưa nước "hữu tình", uốn lượn ôm lấy công trình, hơn là nước chảy thẳng đâm vào hay chảy thẳng ra.
Ngoài ý nghĩa biểu tượng, dòng nước còn có công năng: tạo cảnh, phòng cháy, thoát nước mưa cho khu sân lát đá rộng. Nhiều chi tiết phong thủy cổ có hai lớp như vậy, một lớp ý nghĩa và một lớp công năng, và người đọc nên nhìn cả hai.
Các lớp sân: minh đường nối tiếp
Từ cổng Ngọ Môn đi vào, người ta gặp những khoảng sân lớn trước mỗi điện chính. Khoảng sân trước điện Thái Hòa đặc biệt rộng, đủ cho hàng nghìn quan lại xếp hàng trong các nghi lễ.
Phong thủy gọi khoảng không thoáng đãng trước công trình là minh đường, nơi khí tụ lại trước khi vào nhà. Ở quy mô cung đình, minh đường trở thành những quảng trường nghi lễ. Ở quy mô nhà ở, nó chỉ là một khoảng sân, một phòng khách thoáng trước cửa, nhưng tinh thần giống nhau: đừng để lối vào bị chặn ngợp.
Màu sắc và ngũ hành
Tường đỏ, mái ngói lưu ly vàng là màu chủ đạo của cung. Vàng gắn với hành Thổ, trung tâm, ngôi vua; đỏ gắn với Hỏa, sự tôn quý và may mắn. Một số công trình phía Đông dùng mái xanh, như nơi gắn với các hoàng tử, liên hệ hành Mộc của phương Đông.
Cách dùng màu theo phương vị và chức năng này là ví dụ của việc áp ngũ hành vào kiến trúc. Nhà ở bình thường không cần cầu kỳ như vậy, nhưng có thể học cách chọn màu có chủ ý thay vì sơn ngẫu hứng.
Số lượng và đối xứng
Các con số lẻ, đặc biệt là chín, xuất hiện nhiều trong cung như số hàng đinh trên cửa, số linh thú trên đầu đao mái điện quan trọng. Số chín được coi là con số dương lớn nhất, gắn với bậc tôn quý.
Đối xứng nghiêm ngặt hai bên trục tạo cảm giác ổn định. Trong nhà ở, đối xứng vừa phải ở phòng khách, bàn thờ cũng mang lại cảm giác trang nghiêm, nhưng đối xứng quá cứng nhắc lại làm không gian thiếu sinh động.
Phòng cháy trong cung gỗ
Cung điện gỗ rất dễ cháy. Trong sân có những chum đồng lớn chứa nước để chữa cháy. Một số người giải thích các linh thú trên mái và dòng Kim Thủy cũng mang ý nghĩa trấn hỏa.
Bài học thực tế cho nhà ở hôm nay rất rõ: bàn thờ, bếp, nến hương là nơi có lửa, cần khoảng cách an toàn, cần dụng cụ chữa cháy dễ lấy. Ý nghĩa tâm linh không thay thế được bình chữa cháy và đầu báo khói.
Những gì phong thủy cung đình khác nhà dân
Phong thủy cung đình gắn với quyền lực, nghi lễ và biểu tượng quốc gia. Nhiều quy định về màu sắc, số gian, kiểu mái từng bị cấm dân thường dùng. Đem nguyên mẫu cung điện vào nhà ở là không hợp lý và thường không đẹp.
Thứ nên học là nguyên tắc: có trục, có chỗ dựa, có khoảng sáng phía trước, có nước hữu tình, có thứ tự từ ngoài vào trong. Những nguyên tắc này áp dụng được cho một căn nhà phố nhỏ cũng như một khu dinh thự.
Đi tham quan và nhìn bằng con mắt phong thủy
Khi tới Cố Cung, hãy thử đi đúng trục từ Ngọ Môn vào trong, dừng ở mỗi khoảng sân để cảm nhận độ mở và độ khép. Leo lên Cảnh Sơn để nhìn toàn cảnh mái vàng nối nhau trên trục.
Để ý dòng Kim Thủy, các chum đồng, các linh thú mái, cách các điện phụ xếp đối xứng. Đây là bài học trực quan về phong thủy quy mô lớn hơn mọi cuốn sách.
Những điều chưa chắc nên giữ khoảng cách
Có nhiều câu chuyện lưu truyền về số phòng của cung, về bùa trấn dưới móng, về lý do chọn từng vị trí. Không phải câu chuyện nào cũng có tư liệu chắc chắn; có câu là thêm thắt của người kể chuyện.
Người đọc nên phân biệt điều được ghi chép trong sử liệu, điều là cách giải thích phổ biến và điều chỉ là giai thoại. Phong thủy đáng tin hơn khi được nói với sự khiêm tốn về nguồn.
Bài học cho ngôi nhà nhỏ
Ngôi nhà nhỏ cũng có thể có một "trục": đi từ cửa vào, mắt nhìn thẳng tới một điểm nhấn trang trọng như bàn thờ, bức tranh, cửa sổ đẹp. Lưng ghế sofa, đầu giường tựa tường vững là "núi tựa". Lối vào thoáng, có đèn sáng là "minh đường".
Không cần màu vàng đỏ của cung điện, không cần đối xứng tuyệt đối. Chỉ cần một bố cục có chủ ý, thứ tự rõ ràng, giữ được cảm giác vững và sáng.
Biểu tượng rồng phượng trong cung
Rồng và phượng xuất hiện khắp nơi trong Tử Cấm Thành, trên mái, cột, bậc đá, ngai vàng, tượng trưng cho hoàng đế và hoàng hậu, cho sự hòa hợp âm dương. Trong nhà dân, hình rồng phượng thường dùng ở mức trang trí và cầu chúc, đặt nơi trang trọng như phòng khách. Nếu muốn một tượng rồng phượng hay kỳ lân nhỏ làm điểm nhấn, có thể xem rồng, phượng, kỳ lân tại Thế Giới Phong Thủy và chọn cỡ vừa với không gian.