Mùa đảo ngược ở Nam bán cầu: Tết giữa mùa hè, bốn mùa ngũ hành và cách người Việt ở Úc đón năm mới
Trả lời ngắn: Lịch âm và các phép tính ngũ hành theo mùa được lập ở Bắc bán cầu: mùa xuân tháng Giêng, Hai, Ba là mùa Mộc vượng. Ở Úc, tháng Giêng âm lịch lại rơi vào cuối hè. Các phép tính lịch như can chi, Tiết khí vẫn giữ nguyên vì chúng là lịch chung; còn cảm nhận "mùa" và cách sắp đặt nhà cửa, mâm cỗ thì đi theo thời tiết thật. Gia đình Việt ở Úc vẫn đón Tết đầy đủ, chỉ đổi món ăn, hoa quả và chú ý an toàn nắng nóng.
Tết ở Úc rơi vào mùa nào
Tết Nguyên Đán thường rơi vào khoảng cuối tháng Một tới giữa tháng Hai dương lịch. Ở Việt Nam đó là cuối đông đầu xuân, trời se lạnh, hoa đào hoa mai nở. Ở Sydney, Melbourne, đó là giữa hoặc cuối mùa hè, trời nắng gắt, có ngày rất nóng, nhiều nơi có nguy cơ cháy rừng.
Trung thu (rằm tháng Tám) ở Việt Nam là mùa thu mát, ở Úc rơi vào khoảng tháng Chín, tháng Mười dương lịch, tức mùa xuân. Cảm giác "Tết đi với lạnh, Trung thu đi với gió heo may" của người lớn tuổi không còn khớp với bầu trời bên ngoài.
Lịch vẫn là lịch chung
Can chi của năm, tháng, ngày, giờ và hai mươi bốn tiết khí là hệ thống lịch, không phải quan sát thời tiết tại chỗ. Năm con giáp nào thì ở Úc cũng vẫn là năm con giáp đó, ngày mùng một Tết vẫn là ngày mùng một.
Một chi tiết cần lưu ý: lịch âm Việt Nam tính theo múi giờ Việt Nam. Người ở Úc lệch vài giờ, nên giờ giao thừa ở đó đến sớm hơn giờ giao thừa ở Việt Nam. Nhiều gia đình đón giao thừa theo giờ địa phương, có nhà gọi điện về quê đúng giờ giao thừa Việt Nam; mỗi cách đều có ý nghĩa.
Vượng, tướng, hưu, tù, tử theo mùa
Phong thủy và mệnh lý dùng khái niệm vượng, tướng, hưu, tù, tử để nói sức mạnh của mỗi hành thay đổi theo mùa: mùa xuân Mộc vượng, mùa hạ Hỏa vượng, mùa thu Kim vượng, mùa đông Thủy vượng, Thổ vượng ở các tháng giao mùa. Các tháng này gắn với tiết khí của lịch.
Ở Nam bán cầu, câu hỏi đặt ra là khi tính vượng suy có cần đảo theo mùa thật không. Đa số người tính mệnh lý giữ theo lịch vì can chi tháng là lịch chung. Một số người làm phong thủy ở Úc cho rằng khi bàn chuyện nhà cửa theo mùa (màu sắc, cây trồng, sưởi mát) thì nên theo mùa thật. Hai cách dùng vào hai việc khác nhau, không nên trộn.
Áp dụng thực tế: nhà theo mùa thật
Khi sắp đặt nhà cửa, cứ theo thời tiết thật. Tết mùa hè thì cần rèm che nắng, quạt, điều hòa, đồ uống mát, chứ không cần chăn ấm, lò sưởi như ký ức Tết ở miền Bắc.
Màu sắc trang trí Tết đỏ vàng vẫn giữ vì đó là màu của lễ hội. Nhưng có thể thêm chút xanh mát, trắng của hoa, quả mùa hè để căn phòng không bị "nóng mắt" trong ngày nhiệt độ cao.
Mâm ngũ quả mùa hè ở Úc
Mùa hè ở Úc là mùa xoài, vải, chôm chôm, dưa hấu, đào, mận, nho. Nhiều gia đình bày mâm ngũ quả bằng những loại trái này, vừa đẹp vừa tươi. Chuối, bưởi, phật thủ có thể mua ở chợ châu Á nhưng giá và độ tươi tùy nơi.
Ý nghĩa của mâm ngũ quả là lòng thành và mong ước đủ đầy, không nằm ở một danh sách quả cố định. Mỗi miền ở Việt Nam đã có mâm khác nhau, nên mâm ngũ quả kiểu Úc cũng là một biến thể hợp lẽ.
Giữ đồ cúng trong cái nóng
Trời nóng làm đồ cúng như bánh chưng, giò, xôi, gà luộc hỏng nhanh hơn nhiều so với Tết lạnh ở quê. Không để đồ cúng có thịt, trứng, sữa ở nhiệt độ phòng quá lâu.
Cúng xong nên hạ lễ, cất tủ lạnh. Trái cây mềm như xoài, đào nên bày vừa đủ, thay khi chín quá. Đây là lúc lời dặn "lễ bạc lòng thành" có ý nghĩa thực tế nhất.
Hoa Tết khi không có đào mai
Hoa đào, hoa mai thật khó tìm ở Úc vào dịp Tết; một số chợ có cành đào nhập hoặc trồng trong nước với giá cao. Nhiều gia đình dùng hoa giấy, hoa lụa, hoặc hoa tươi mùa hè như cúc, lay ơn, lan.
Mang cành, cây sống từ nước ngoài vào Úc bị kiểm dịch rất nghiêm. Không tự mang cây, hạt, đất từ Việt Nam sang; mua tại chỗ hoặc dùng hoa nhân tạo.
Pháo, đèn và an toàn cháy rừng
Pháo hoa cá nhân bị hạn chế hoặc cấm ở nhiều nơi tại Úc; quy định cụ thể khác nhau theo bang. Mùa hè còn có những ngày cấm đốt lửa ngoài trời vì nguy cơ cháy rừng.
Đốt vàng mã, nhang ngoài trời vào những ngày có lệnh cấm đốt lửa có thể vi phạm quy định và nguy hiểm. Hãy theo dõi cảnh báo cháy của cơ quan địa phương, đốt trong thùng kim loại có nắp ở nơi được phép, hoặc thay bằng cách tưởng nhớ khác.
Đón giao thừa giữa đêm hè
Đêm giao thừa ở Úc ấm áp, nhiều cộng đồng tổ chức hội chợ Tết ngoài trời. Gia đình có thể cúng giao thừa ngoài sân hoặc ban công rồi đi hội chợ.
Mâm cúng ngoài trời nên đặt chỗ gió lặng, xa cỏ khô, có người trông nến hương. Trẻ nhỏ đi hội chợ đông người cần được giữ tay và có số điện thoại cha mẹ.
Xông đất, xuất hành trong mùa hè
Tục xông đất, xuất hành, đi lễ chùa đầu năm vẫn được nhiều gia đình giữ. Ở Úc, đi lễ chùa ngày mùng một thường rất đông, trời nóng.
Đi sớm buổi sáng, mang nước, mũ, kem chống nắng, để ý người già và trẻ nhỏ dễ say nắng. Hướng xuất hành theo lịch vẫn tra như ở Việt Nam vì đó là phương vị la bàn.
Trung thu mùa xuân
Trung thu ở Úc rơi vào mùa xuân, trời mát dễ chịu. Đây là dịp hợp để tổ chức rước đèn cho trẻ con ngoài trời.
Đèn lồng dùng nến cần người lớn trông; đèn điện an toàn hơn cho trẻ nhỏ. Đây là dịp tốt để kể cho con nghe vì sao ở quê Trung thu là mùa thu, còn ở đây lại là mùa xuân.
Dạy con hiểu hai bán cầu
Trẻ con lớn lên ở Úc thường thắc mắc vì sao sách Việt nói Tết lạnh mà nhà mình Tết nóng. Đây là cơ hội giải thích trái đất nghiêng, hai bán cầu có mùa ngược nhau.
Kể chuyện như vậy giúp trẻ hiểu phong tục không phải điều cứng nhắc mà là cách người xưa sống với thiên nhiên nơi mình ở, và mình hôm nay cũng làm như vậy ở vùng đất mới.
Giữ nếp mà không gượng ép
Không cần tái tạo một cái Tết miền Bắc lạnh giá giữa cái nắng Sydney. Điều cần giữ là sum họp, tưởng nhớ tổ tiên, lời chúc, lì xì, món ăn quen.
Phần còn lại có thể linh hoạt theo khí hậu và hoàn cảnh. Phong tục sống được là phong tục biết đổi những chi tiết nhỏ để giữ phần cốt lõi.
Bày góc Tết gọn trong nhà
Một góc Tết nhỏ với mâm ngũ quả, bình hoa, câu đối và vài món vật phẩm may mắn là đủ ấm cúng. Những món như cặp câu đối, tiền xu may mắn đặt dưới khay mứt hay bao lì xì đều là chi tiết dễ thương cho trẻ. Có thể tham khảo tiền xu may mắn tại Thế Giới Phong Thủy, nhớ đặt trước ngày gửi hàng quốc tế đủ lâu và kiểm quy định hải quan.