Biophilic design là gì: thiết kế ưa sinh học và những điểm gặp nhau với phong thủy phương Đông
Trả lời ngắn: Biophilic design, tạm dịch là thiết kế ưa sinh học, là cách thiết kế nhà và nơi làm việc sao cho con người được tiếp xúc với thiên nhiên thường xuyên: ánh sáng tự nhiên, cây xanh, nước, gió, vật liệu gỗ đá, hình khối mềm như trong tự nhiên và tầm nhìn ra ngoài. Nó dựa trên giả thuyết rằng con người có xu hướng bẩm sinh gắn bó với sự sống. Nhiều lời khuyên của nó trùng với phong thủy: nhà cần sáng, thoáng, có cây, có nước, có chỗ dựa và tầm nhìn.
Biophilia: ý tưởng gốc
Chữ biophilia, nghĩa là tình yêu với sự sống, được nhà sinh vật học Edward O. Wilson phổ biến trong một cuốn sách cùng tên. Ông cho rằng con người tiến hóa trong thiên nhiên nên có xu hướng tự nhiên tìm tới cây cỏ, nước, ánh sáng và các sinh vật khác.
Từ ý tưởng đó, các kiến trúc sư và nhà nghiên cứu môi trường như Stephen Kellert phát triển thành một hướng thiết kế: không chỉ trồng vài chậu cây, mà tổ chức cả không gian để thiên nhiên hiện diện trong trải nghiệm hằng ngày.
Ba nhóm nguyên tắc chính
Các tài liệu về thiết kế ưa sinh học thường chia nguyên tắc thành ba nhóm:
- Thiên nhiên hiện diện trực tiếp: cây thật, nước chảy, ánh nắng, gió, tầm nhìn ra vườn.
- Thiên nhiên gợi lại: vật liệu gỗ đá, màu đất, hoa văn lá, đường cong mềm, tranh phong cảnh.
- Tính chất không gian: chỗ dựa an toàn mà vẫn nhìn xa được (prospect và refuge), góc khuất để nghỉ, chút bí ẩn khiến người ta muốn khám phá.
Một số nhóm nghiên cứu còn liệt kê chi tiết thành khoảng mười mấy "mẫu" thiết kế, nhưng ba nhóm trên là đủ để hiểu tinh thần.
Prospect và refuge: thế tựa núi nhìn sông
Một khái niệm trong thiết kế ưa sinh học rất gần phong thủy là prospect – refuge: con người thấy dễ chịu khi có chỗ dựa che chắn sau lưng (refuge) và có tầm nhìn rộng phía trước (prospect).
Người học phong thủy sẽ nhận ra ngay thế "tựa sơn hướng thủy", hay ghế có lưng tựa vững và nhìn thấy cửa. Hai truyền thống đi từ hai hướng khác nhau, một bên từ quan sát tiến hóa, một bên từ kinh nghiệm chọn đất, nhưng gặp nhau ở cùng một cảm giác an toàn.
Ánh sáng tự nhiên
Thiết kế ưa sinh học coi ánh sáng ban ngày là thành phần quan trọng nhất: cửa sổ lớn, giếng trời, rèm mỏng cho ánh sáng tán xạ, bố trí bàn làm việc gần cửa sổ. Ánh sáng thay đổi theo giờ giúp cơ thể giữ nhịp ngày đêm.
Phong thủy cũng ưa nhà sáng sủa, coi phòng tối ẩm là khí tù. Chỗ khác nhau là phong thủy còn bàn về hướng nhận ánh sáng gắn với năm sinh, còn thiết kế ưa sinh học chỉ quan tâm lượng và chất lượng ánh sáng.
Cây xanh: đẹp mắt, dễ chịu, nhưng đừng thần thánh hóa
Cây trong nhà giúp không gian mềm mại, tạo điểm nhìn xanh, nhiều người thấy thư giãn khi chăm cây. Tuy vậy, chuyện cây "lọc sạch không khí" thường bị nói quá: để tạo khác biệt đáng kể về chất lượng không khí, cần số lượng cây rất lớn, còn thông gió tốt vẫn hiệu quả hơn nhiều.
Phong thủy cũng có lời khuyên về cây: tránh cây chết khô, cây gai đặt sai chỗ, chọn cây lá tròn xanh tốt. Cả hai bên đều đồng ý một điều: cây phải sống khỏe, chăm được. Cây héo trong nhà vừa xấu mắt, vừa là nơi nấm mốc và côn trùng trú ngụ.
Nước: âm thanh và hình ảnh
Nước trong thiết kế ưa sinh học có thể là đài phun nhỏ, bể cá, tiểu cảnh nước hay đơn giản là cửa sổ nhìn ra hồ. Tiếng nước chảy nhẹ che bớt tiếng ồn đô thị và giúp tập trung.
Phong thủy coi nước là tài khí và có nhiều quy ước về vị trí đặt. Khi kết hợp, cần nhớ yếu tố thực tế: nước đọng sinh muỗi, bể cá cần lọc và vệ sinh định kỳ, nhà có trẻ nhỏ phải đặt bể và tiểu cảnh nước ngoài tầm với.
Vật liệu tự nhiên và cảm giác khi chạm
Gỗ, đá, gốm, vải lanh, mây tre tạo cảm giác ấm và thật khi chạm tay. Thiết kế ưa sinh học khuyến khích để lộ thớ gỗ, vân đá, tránh lạm dụng bề mặt nhựa bóng.
Trong ngũ hành, mỗi vật liệu thuộc một hành: gỗ thuộc Mộc, đá và gốm thuộc Thổ, kim loại thuộc Kim. Người theo phong thủy có thể dùng thêm góc nhìn này để cân đối vật liệu giữa các phòng, nhưng không nhất thiết phải tính toán quá chi li.
Hình khối mềm và hoa văn tự nhiên
Đường cong, vòm, hoa văn lá, nhịp lặp như sóng nước là những hình thức gợi thiên nhiên mà mắt người dễ chịu. Thiết kế ưa sinh học dùng chúng ở tay vịn cầu thang, tay nắm cửa, rèm, gạch lát.
Phong thủy cũng không ưa góc nhọn chĩa thẳng vào chỗ ngồi, gọi là sát khí. Ở góc nhìn thực tế, góc nhọn đúng là dễ va đập, nhất là với trẻ nhỏ và người già. Bo tròn cạnh bàn là việc rẻ mà có lợi.
Tầm nhìn ra ngoài
Nghiên cứu về môi trường làm việc và bệnh viện thường được dẫn để nói rằng tầm nhìn ra cây xanh giúp người ta dễ chịu, hồi phục tốt hơn. Thiết kế ưa sinh học vì thế ưu tiên đặt bàn làm việc, giường bệnh, sofa sao cho nhìn được ra ngoài.
Với căn hộ chung cư không có tầm nhìn đẹp, có thể tạo một "cửa sổ xanh" bằng ban công trồng cây, giá cây cạnh cửa sổ hoặc tranh phong cảnh lớn.
Chỗ khác nhau căn bản với phong thủy
Thiết kế ưa sinh học không có khái niệm hướng tốt xấu theo năm sinh, không có vận khí thay đổi theo chu kỳ hai mươi năm, không có vật phẩm hóa giải. Nó đo bằng cảm giác, sức khỏe và hiệu quả làm việc của người sử dụng.
Phong thủy có thêm tầng văn hóa và tín ngưỡng mà nhiều gia đình Việt coi trọng. Hai thứ không loại trừ nhau: có thể làm nhà sáng, thoáng, nhiều cây theo thiết kế ưa sinh học, rồi chọn hướng bàn thờ, hướng bếp theo nếp nhà.
Áp dụng cho căn hộ người Việt
- Mở rèm buổi sáng, đặt bàn làm việc gần cửa sổ.
- Chọn vài cây dễ sống hợp ánh sáng nhà mình thay vì nhiều cây khó chăm.
- Dùng một vài món gỗ, đá, gốm cho phòng khách và phòng ngủ.
- Bo tròn hoặc bọc cạnh bàn sắc nhọn.
- Giữ một góc yên tĩnh có lưng tựa để đọc sách, uống trà.
Năm việc này không tốn nhiều tiền, làm dần được, và không mâu thuẫn với bất kỳ trường phái phong thủy nào.
Điều cần tránh khi chạy theo xu hướng xanh
Có những căn nhà treo kín cây giả, tường cây không có hệ tưới, bể cá lớn không ai chăm. Chúng đẹp trong ảnh chụp ngày bàn giao nhưng vài tháng sau thành gánh nặng. Thiết kế ưa sinh học đúng nghĩa đòi hỏi sự sống thật và người chăm thật.
Nếu muốn thêm chút tinh thần phương Đông cho góc xanh, một khối thạch anh hay một món đá tự nhiên nhỏ trên kệ là đủ; có thể tham khảo các loại đá phong thủy tự nhiên tại Thế Giới Phong Thủy và chọn món hợp màu với không gian.