Con lớn lên ở nước ngoài: truyền nếp thờ cúng, Tết, giỗ cho trẻ bằng câu chuyện thay vì bắt buộc
Trả lời ngắn: Trẻ lớn lên ở nước ngoài dễ coi thờ cúng là việc của người lớn, khó hiểu, thậm chí kỳ lạ trong mắt bạn bè. Cách truyền nếp hiệu quả nhất là để con hiểu bàn thờ là nơi nhớ người thân có thật: kể chuyện về ông bà, cho con cùng chuẩn bị mâm quả, giải thích ý nghĩa bằng ngôn ngữ con dùng hằng ngày, và để con tự hỏi. Ép buộc thường phản tác dụng; sự gần gũi và đều đặn mới giữ được nếp nhà qua nhiều thế hệ.
Bàn thờ là nơi nhớ người thật
Với trẻ, những tấm ảnh trên bàn thờ có thể chỉ là người lạ. Hãy kể: đây là ông nội, ông từng chèo đò, từng nuôi bố đi học; đây là bà ngoại, bà nấu món canh chua con thích.
Khi con biết người trên ảnh là ai, đã sống thế nào, việc thắp hương trở thành một lời chào chứ không phải nghi thức khó hiểu.
Giải thích bằng ngôn ngữ của con
Nhiều trẻ nói tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức giỏi hơn tiếng Việt. Không sao nếu cha mẹ giải thích bằng ngôn ngữ đó: "We light incense to remember grandpa", "on se souvient des grands-parents".
Dần dần dạy con những từ tiếng Việt cốt lõi: thắp hương, bàn thờ, ngày giỗ, Tết, lì xì, mừng tuổi.
Cho con cùng làm
Trẻ nhớ việc mình làm hơn việc mình nghe. Cho con rửa quả, xếp mâm, cắm hoa, lau bàn thờ cùng cha mẹ. Trẻ nhỏ có thể đặt đĩa bánh, trẻ lớn hơn có thể thắp hương dưới sự trông chừng.
Chú ý an toàn: trẻ không tự thắp hương, châm nến khi chưa đủ lớn; bàn thờ ở nơi trẻ không kéo đổ được.
Tết là cánh cửa dễ nhất
Tết có lì xì, áo mới, bánh mứt, múa lân, trẻ nào cũng thích. Dùng Tết để kể về ông Táo, mâm ngũ quả, chúc Tết ông bà qua video.
Nhiều cộng đồng có hội Tết ở chùa, trung tâm văn hóa; đưa con tới để thấy mình không phải gia đình duy nhất giữ nếp này.
Ngày giỗ: một bữa cơm sum họp
Ngày giỗ có thể giải thích như một "ngày tưởng nhớ" mà nhiều nền văn hóa đều có. Nói với con rằng hôm nay cả nhà nấu món ông thích, cùng ăn và kể chuyện về ông.
Khi con thấy giỗ là dịp cả nhà quây quần, con sẽ mong đợi chứ không ngại.
Trăng rằm và lịch âm
Ngắm trăng tròn cùng con vào ngày rằm, giải thích người Việt tính tháng theo trăng. Trung thu là dịp tuyệt vời: làm đèn lồng, ăn bánh, kể chuyện chú Cuội.
Một tấm lịch âm hay ứng dụng lịch trong nhà giúp con thấy lịch âm là thứ đang được dùng, không phải chuyện xa xưa.
Trả lời câu hỏi "Ông bà có ăn được không?"
Trẻ hay hỏi thẳng: người đã mất có ăn đồ cúng không, có nghe được không. Có thể trả lời thật lòng theo niềm tin của gia đình, và nói rõ đây là cách người Việt thể hiện lòng nhớ ơn.
Không cần bịa chuyện để con sợ hay để con tin. Trẻ tôn trọng sự trung thực.
Khi con bị bạn bè trêu
Con có thể ngại khi bạn tới nhà thấy bàn thờ, ngửi mùi hương. Cha mẹ có thể giúp con chuẩn bị một câu giải thích ngắn, như nhiều nền văn hóa khác cũng có góc tưởng nhớ người thân.
Nhiều trường học có dịp giới thiệu văn hóa gia đình; con có thể mang ảnh mâm ngũ quả, bao lì xì để kể với lớp, biến điều khác biệt thành niềm tự hào.
Tôn trọng niềm tin của con khi con lớn
Khi trưởng thành, con có thể theo tôn giáo khác hoặc không theo tôn giáo nào. Thờ cúng tổ tiên trong văn hóa Việt vẫn có thể được giữ như một cách tưởng nhớ, nhiều gia đình đa tôn giáo vẫn cùng nhau làm giỗ.
Cha mẹ nên tránh biến bàn thờ thành nguồn mâu thuẫn. Điều đáng giữ nhất là con nhớ mình từ đâu tới và biết ơn người đi trước.
Gia phả và câu chuyện dòng họ
Một cây gia phả vẽ trên giấy lớn hoặc ứng dụng gia phả giúp con thấy mình nằm ở đâu trong dòng họ. Ghi tên, năm sinh, quê quán, nghề nghiệp, một hai câu chuyện về mỗi người.
Khi về thăm quê, đưa con tới nhà thờ họ, phần mộ ông bà để con thấy những cái tên trên giấy là người có thật.
Tiếng Việt là sợi dây giữ nếp
Con nói được tiếng Việt thì nói chuyện được với ông bà, đọc được bài văn khấn, hiểu được những câu chúc Tết. Lớp tiếng Việt cuối tuần ở chùa, ở hội cộng đồng là nơi con học cả ngôn ngữ lẫn phong tục.
Ở nhà, giữ thói quen nói tiếng Việt trong bữa cơm, đọc truyện cổ tích cùng con.
Đơn giản hóa để giữ được lâu
Một bàn thờ quá cầu kỳ, nhiều kiêng kỵ khó giải thích có thể làm con ngại. Giữ phần cốt lõi: nhớ ngày, thắp hương, mâm cơm, sum họp. Những chi tiết tùy vùng có thể bỏ bớt mà không mất ý nghĩa.
Một nếp đơn giản được giữ đều đặn có giá trị hơn một nếp đầy đủ làm một lần rồi bỏ.
Cha mẹ làm gương
Trẻ học từ việc cha mẹ làm hơn lời cha mẹ nói. Một người bố đứng lặng trước ảnh ông nội mỗi sáng, một người mẹ thay chén nước mỗi ngày là bài học sâu nhất.
Không cần giảng giải nhiều; sự đều đặn tự nó nói lên giá trị.
Về thăm quê
Những chuyến về quê dịp Tết, dịp giỗ lớn giúp con thấy không khí thật: cả họ quây quần, mâm cỗ đầy, tiếng chúc tụng. Một lần như vậy đáng giá hơn nhiều năm giải thích qua sách.
Chuẩn bị cho con trước chuyến đi: học vài câu chào hỏi, biết ai là ai trong họ.
Món ăn là ký ức
Trẻ thường nhớ Tết qua mùi bánh chưng, nhớ giỗ qua món gà luộc của bà. Nấu cùng con những món gắn với dịp lễ, kể vì sao món đó có mặt trên mâm cúng, là cách truyền văn hóa qua vị giác.
Công thức của bà, của mẹ nên được ghi lại, có thể cả bằng video, để sau này con tự nấu được khi xa nhà.
Khi ông bà sang chơi
Ông bà sang thăm là dịp hiếm để con thấy nếp nhà từ người gốc. Để ông bà kể chuyện, dạy cháu chắp tay vái, giải thích bàn thờ theo cách của ông bà.
Cha mẹ có thể làm cầu nối ngôn ngữ, dịch những câu ông bà nói mà con chưa hiểu, để hai thế hệ thật sự trò chuyện với nhau.
Tuổi dậy thì và những câu hỏi khó
Lên tuổi thiếu niên, con có thể hỏi những câu khó: vì sao phải tin, vì sao phải làm theo. Đây không phải sự vô lễ mà là con đang tìm hiểu chính mình. Trả lời bằng sự tôn trọng, kể cả khi cha mẹ cũng không có đáp án chắc chắn, giúp con thấy nếp nhà là thứ được chọn giữ chứ không phải bị ép giữ.
Món quà nhỏ nối hai miền
Một vật phẩm nhỏ mang ý nghĩa bình an như mặt dây con giáp, chiếc vòng tay đá đeo cổ tay là món quà ông bà ở quê hay gửi cho cháu ở xa. Có thể xem các mẫu ở mục trang sức phong thủy của Thế Giới Phong Thủy; với trẻ nhỏ nên chọn dây chắc, hạt to, không để trẻ ngậm vào miệng.