Lịch âm và múi giờ: tính ngày giỗ, ngày Tết, giờ giao thừa khi sống ở nước ngoài
Trả lời ngắn: Lịch âm của Việt Nam được tính theo giờ chuẩn múi giờ thứ bảy (GMT+7), trong khi lịch âm Trung Quốc tính theo GMT+8; vì vậy có những năm ngày mùng một, kể cả ngày Tết, ở hai nước lệch nhau một ngày. Khi sống ở nước ngoài, ngày giỗ và ngày Tết vẫn nên tra theo lịch âm Việt Nam, rồi đổi ra ngày dương. Còn giờ cúng giao thừa, phần lớn gia đình cúng theo nửa đêm giờ địa phương nơi mình sống; một số gia đình muốn "cùng giờ với quê" thì cúng thêm theo giờ Việt Nam. Cả hai cách đều là tấm lòng, không có quy định bắt buộc.
Lịch âm thực chất là âm dương lịch
Lịch âm của người Việt thực ra là âm dương lịch: tháng tính theo chu kỳ trăng (ngày mùng một là ngày sóc, khi trăng không nhìn thấy), năm điều chỉnh theo mặt trời bằng tháng nhuận để Tết luôn rơi vào cuối đông đầu xuân.
Vì ngày sóc là một thời điểm thiên văn cụ thể, nó rơi vào ngày nào trên lịch phụ thuộc múi giờ dùng để tính.
Vì sao có năm Tết Việt khác Tết Trung Quốc
Việt Nam tính lịch theo GMT+7, Trung Quốc theo GMT+8. Nếu ngày sóc xảy ra vào khoảng thời gian gần nửa đêm, nó có thể đã sang ngày mới ở Trung Quốc mà vẫn là ngày cũ ở Việt Nam, khiến mùng một hai nơi lệch nhau một ngày.
Chuyện này hiếm nhưng có thật; Tết Mậu Thân được nhắc nhiều như một ví dụ. Người Việt ở các thành phố đông người Hoa nên tra lịch Việt Nam thay vì dựa vào lịch của cộng đồng khác.
Tra lịch âm khi ở nước ngoài
Các ứng dụng lịch vạn niên của người Việt, trang tra lịch có nêu rõ tính theo múi giờ Việt Nam là nguồn dễ dùng. Có thể dùng công cụ đổi lịch âm dương để tra ngày giỗ của từng người trong nhiều năm tới.
Ghi các ngày giỗ, ngày Tết, rằm tháng Giêng, Vu Lan vào lịch điện thoại với lời nhắc trước vài ngày để kịp chuẩn bị.
Ngày giỗ: giữ theo âm lịch
Ngày giỗ truyền thống tính theo ngày mất âm lịch, mỗi năm rơi vào ngày dương khác nhau. Ở nước ngoài, nhiều gia đình dời lễ cúng sang cuối tuần gần nhất để con cháu đi làm, đi học có mặt.
Dời ngày là chuyện nhiều gia đình ở quê cũng làm; thường cúng trước ngày giỗ chứ không để quá ngày. Hỏi ý người lớn trong nhà để thống nhất.
Người mất ở nước ngoài thì tính ngày giỗ thế nào
Khi người thân mất ở nước ngoài, ngày mất dương lịch là ngày theo giờ địa phương. Đổi sang âm lịch theo lịch Việt Nam có thể khác một ngày nếu thời điểm mất gần nửa đêm và chênh múi giờ lớn.
Đa số gia đình lấy ngày dương theo nơi mất rồi đổi sang âm lịch Việt Nam. Nếu băn khoăn, hỏi nhà chùa hoặc người lớn trong họ, chọn một cách rồi giữ cố định cho các năm sau.
Tháng nhuận và ngày giỗ
Năm có tháng nhuận, người mất vào tháng nhuận thường được giỗ vào tháng chính tương ứng những năm không nhuận. Mỗi vùng, mỗi nhà có thể có cách làm riêng.
Ghi rõ cách nhà mình chọn vào sổ gia phả hoặc ghi chú chung để con cháu ở xa không bị lúng túng.
Giờ cúng giao thừa: giờ địa phương hay giờ Việt Nam
Giao thừa là thời khắc chuyển năm. Nhiều gia đình ở nước ngoài cúng đúng nửa đêm giờ địa phương, coi đó là lúc năm mới bắt đầu nơi mình sống.
Một số gia đình cúng thêm vào đúng nửa đêm giờ Việt Nam để cảm thấy cùng nhịp với quê, có khi vào buổi chiều hoặc buổi sáng giờ địa phương. Không có quy định bắt buộc; điều quan trọng là cả nhà cùng có mặt.
Ví dụ chênh giờ
- Ở Úc phía đông, giao thừa giờ địa phương đến trước Việt Nam vài giờ.
- Ở châu Âu, giao thừa Việt Nam rơi vào khoảng chiều tối hôm trước theo giờ địa phương.
- Ở bờ Tây nước Mỹ, giao thừa Việt Nam rơi vào khoảng buổi sáng hôm trước.
Chênh lệch cụ thể còn tùy giờ mùa hè của từng nước; tra trên điện thoại cho chắc.
Ngày rằm, mùng một hằng tháng
Ngày rằm, mùng một cũng tra theo lịch âm Việt Nam. Ở nước ngoài, có thể thắp hương buổi tối hôm đó sau giờ làm.
Không nhất thiết mỗi tháng đều làm mâm cúng; một nén hương, đĩa quả, lọ hoa là đủ.
Tết ở nước ngoài rơi vào ngày đi làm
Tết Nguyên Đán không phải ngày nghỉ chính thức ở phần lớn các nước phương Tây. Nhiều người xin nghỉ phép, nhiều gia đình đón Tết vào cuối tuần gần nhất cùng cộng đồng.
Ở một số nước có cộng đồng châu Á đông, trường học, công sở có thể linh hoạt cho nghỉ. Báo trước với quản lý, giáo viên là cách lịch sự.
Lịch lễ hội cộng đồng
Chùa, hội đoàn người Việt thường công bố lịch Tết, rằm tháng Giêng, Phật đản, Vu Lan. Theo dõi giúp gia đình không bỏ lỡ dịp sinh hoạt chung, con cái có dịp gặp gỡ bạn bè cùng gốc.
Lịch cộng đồng có khi dời sang cuối tuần, không trùng ngày âm chính xác.
Dạy con đọc lịch âm
Trẻ lớn lên ở nước ngoài quen lịch dương. Một tấm lịch âm treo tường, hay chỉ ứng dụng trên điện thoại, kèm câu chuyện về rằm, Tết, Trung thu giúp con hiểu vì sao bà nội nhớ ngày theo trăng.
Ngắm trăng rằm cùng con là cách dạy lịch âm dễ nhớ nhất.
Can chi năm và tuổi
Năm con giáp đổi vào ngày Tết theo cách tính phổ thông, một số trường phái lấy mốc Lập xuân. Trẻ sinh ở nước ngoài vào tháng Một, tháng Hai dương lịch dễ bị nhầm năm con giáp.
Khi cần xem tuổi theo nếp nhà, tra ngày sinh dương lịch đổi ra âm lịch Việt Nam để biết đúng năm can chi.
Ghi chép thông tin cho đời sau
Người Việt ở nước ngoài nên lập một bảng: tên người đã khuất, ngày mất dương, ngày mất âm, nơi an táng, nơi thờ. Bảng này giúp con cháu dù không đọc thạo tiếng Việt vẫn biết ngày giỗ.
Có thể lưu trong sổ gia phả, trong ứng dụng ghi chú chia sẻ của cả nhà.
Khi Tết rơi vào mùa khác
Ở Nam bán cầu, Tết Nguyên Đán rơi vào mùa hè chứ không phải mùa xuân. Hoa đào, hoa mai khó tìm; nhiều gia đình dùng cành hoa địa phương nở rộ mùa đó.
Ý nghĩa đón năm mới vẫn trọn vẹn dù khung cảnh khác quê nhà.
Ông bà ở quê và con cháu ở xa cùng cúng
Có gia đình hẹn nhau gọi video đúng lúc ông bà ở quê thắp hương ngày giỗ, dù bên này là nửa đêm hay sáng sớm. Con cháu ở xa đứng trước bàn thờ nhỏ của mình, cùng khấn một lúc. Cách làm này không có trong sách vở nào, nhưng giữ được cảm giác cả nhà cùng hướng về một người, một ngày.
Món nhỏ cho góc lịch Tết
Nhiều gia đình bày một đĩa tiền xu may mắn trên bàn thờ ngày Tết, lì xì cho con cháu bằng tiền địa phương kèm đồng xu nhỏ. Có thể xem các mẫu ở mục tiền xu, tiền cổ của Thế Giới Phong Thủy để chọn món nhỏ gửi kèm quà Tết cho người thân ở xa.