Tết té nước tháng Tư ở Đông Nam Á: Songkran, Chol Chnam Thmey, Bunpimay và Thingyan
Trả lời ngắn: Thái Lan, Campuchia, Lào, Myanmar và người Khmer ở Nam Bộ Việt Nam đón năm mới vào khoảng 13 đến 16 tháng Tư dương lịch, thời điểm mặt trời chuyển vào cung Bạch Dương theo cách tính cổ của Ấn Độ, cũng là đỉnh mùa khô. Tục té nước mang ý gột rửa, chúc phúc; người ta còn tắm tượng Phật, đắp tháp cát ở chùa, rưới nước thơm lên tay người lớn tuổi. Mỗi nước có tên gọi và nghi thức riêng.
Vì sao năm mới lại rơi vào tháng Tư
Các nước này dùng lịch chịu ảnh hưởng từ Ấn Độ, tính năm mới theo thời điểm mặt trời đi vào cung Bạch Dương trong hoàng đạo. Theo cách tính cổ, mốc này rơi vào khoảng giữa tháng Tư dương lịch, nay nhiều nước cố định ngày nghỉ quanh 13 đến 15 tháng Tư.
Đây cũng là lúc nóng nhất mùa khô, mùa vụ vừa thu hoạch xong, nên tục té nước vừa có ý nghĩa tâm linh vừa rất hợp khí hậu.
Songkran ở Thái Lan
Songkran là kỳ nghỉ lớn nhất Thái Lan. Buổi sáng, người ta đến chùa dâng cơm cho sư, tắm tượng Phật bằng nước thơm, rưới nước lên tay ông bà cha mẹ để xin chúc phúc, gọi là "rot nam dam hua".
Phần té nước vui nhộn trên đường phố các thành phố lớn đã nổi tiếng thế giới. Du khách tham gia nên bọc điện thoại chống nước, tránh té nước vào người đi xe máy, người già, nhà sư, và tôn trọng người không muốn tham gia.
Chol Chnam Thmey của người Campuchia và người Khmer Nam Bộ
Chol Chnam Thmey nghĩa là "vào năm mới", kéo dài ba ngày. Người dân đến chùa, đắp núi cát, tắm tượng Phật, tắm cho người lớn tuổi, chơi trò dân gian như kéo co, ném khăn.
Ở Việt Nam, đồng bào Khmer ở Sóc Trăng, Trà Vinh, Kiên Giang, An Giang đón Chol Chnam Thmey với lễ hội ở chùa, là một trong những lễ lớn nhất trong năm. Người ngoài cộng đồng đến dự nên ăn mặc kín đáo, giữ trật tự trong khuôn viên chùa.
Bunpimay ở Lào
Bunpimay là Tết Lào, nổi bật ở cố đô Luang Prabang với lễ rước tượng Phật, đắp tháp cát bên sông Mê Kông, buộc chỉ cổ tay cầu phúc trong lễ "baci".
Lễ baci, buộc sợi chỉ trắng lên cổ tay để giữ hồn vía và chúc an lành, là nét đặc trưng của Lào. Người Việt sống, làm việc ở Lào thường được mời tham dự; nhận sợi chỉ và để nó tự rụng là cách tôn trọng thói quen.
Thingyan ở Myanmar
Thingyan là lễ hội nước ở Myanmar, diễn ra mấy ngày trước năm mới. Đường phố có các rạp té nước, người dân đi lại bằng xe tải nhỏ để nhận nước, kèm âm nhạc truyền thống.
Ngày năm mới, nhiều người làm việc thiện, phóng sinh, giữ giới, gội đầu cho người già. Phần nghi lễ tĩnh lặng này thường ít được biết hơn phần té nước sôi động.
Ý nghĩa của nước: gột rửa và chúc phúc
Trong các lễ này, nước tượng trưng cho sự gột rửa điều không lành của năm cũ và mang mát lành đến năm mới. Ban đầu té nước là cử chỉ nhẹ nhàng, rưới vài giọt nước thơm lên vai, tay người khác kèm lời chúc.
Phiên bản dùng súng nước, vòi phun trên phố là sự phát triển về sau. Hiểu ý nghĩa gốc giúp du khách tham gia một cách tôn trọng, không biến lễ hội thành cuộc chơi thô bạo.
Đắp tháp cát ở chùa
Ở Thái, Lào, Campuchia, người ta mang cát vào chùa đắp thành tháp nhỏ, cắm cờ, hoa. Tục này có ý nghĩa bù lại phần cát đất mình đã mang ra khỏi chùa trong năm qua dưới đế giày, đồng thời góp cát để chùa tu bổ.
Đây là một hình thức làm phúc tập thể, giống tục góp công đức tu sửa chùa của người Việt.
An toàn trong lễ hội té nước
Té nước trên đường phố dễ gây trơn trượt, tai nạn giao thông, đặc biệt với xe máy. Mỗi mùa lễ, các nước đều ghi nhận số tai nạn tăng, phần lớn liên quan đến rượu bia và tốc độ.
Nếu tham gia: không lái xe sau khi uống, tránh té nước vào người đang lái xe, giữ điện thoại, giấy tờ trong túi chống nước, uống đủ nước sạch vì trời rất nóng, cẩn thận với nước không sạch bắn vào mắt.
Trang phục và cách cư xử ở chùa
Phần nghi lễ ở chùa đòi hỏi trang phục lịch sự, che vai và gối, cởi giày khi vào chánh điện. Không chạm vào đầu người khác, không chỉ chân về phía tượng Phật hay nhà sư.
Phụ nữ không nên chạm trực tiếp vào nhà sư theo giới luật Phật giáo Nam tông; khi dâng đồ, có thể đặt lên khăn hoặc nhờ người nam trao.
Món ăn và quà ngày Tết
Mỗi nước có món riêng: người Khmer có bánh tét, bánh gừng, cốm dẹp trong một số lễ; người Thái nấu cơm dâng sư; người Lào có lạp, xôi. Người dân thường mua quần áo mới, tặng quà cho cha mẹ, ông bà.
Dịp này cũng là mùa du lịch đông đúc ở cả bốn nước; giá phòng tăng, chuyến bay kín chỗ. Lên kế hoạch sớm nếu muốn trải nghiệm.
Điểm gặp gỡ với tín ngưỡng Việt
Tắm tượng Phật gợi lễ Phật đản của người Việt. Rưới nước chúc phúc người lớn tuổi gợi tục chúc thọ ông bà ngày Tết. Đắp tháp cát góp chùa gợi tục công đức. Sự gần gũi này cho thấy Đông Nam Á có chung nhiều lớp văn hóa.
Người Việt đi du lịch hay làm việc ở các nước này dịp tháng Tư có thể tham gia phần nghi lễ ở chùa, vừa thú vị vừa ý nghĩa, miễn là giữ lễ độ.
Kinh doanh và lịch nghỉ tháng Tư
Doanh nghiệp làm ăn với đối tác ở Thái, Lào, Campuchia, Myanmar nên biết kỳ nghỉ năm mới có thể kéo dài nhiều ngày, nhất là ở Myanmar. Giao dịch ngân hàng, hải quan, vận tải chậm lại.
Gửi một lời chúc năm mới bằng tiếng địa phương, như "Suksan Wan Songkran" với đối tác Thái, là cử chỉ đơn giản mà được đánh giá cao.
Trò chơi dân gian ngày Tết của người Khmer
Trong những ngày Chol Chnam Thmey, sân chùa của người Khmer thành nơi vui chơi: bịt mắt đánh nồi, kéo co, ném khăn "chol chhoung" giữa hai nhóm nam nữ kèm hát đối đáp, múa lăm thôn theo nhạc ngũ âm.
Đây là dịp thanh niên gặp gỡ, làm quen; nhiều cặp đôi quen nhau từ những buổi ném khăn ngày Tết. Người ngoài cộng đồng được mời tham gia cứ vui vẻ hòa vào, giữ lễ độ trong khuôn viên chùa.
Tắm cho người lớn tuổi và xin lỗi đầu năm
Ở Campuchia và vùng Khmer Nam Bộ, con cháu tắm hoặc rưới nước thơm cho ông bà cha mẹ, kèm lời xin lỗi về những điều chưa phải trong năm cũ. Người lớn đáp lại bằng lời chúc phúc.
Nghi thức này nói lên sự hiếu kính, giống tục chúc thọ ông bà ngày Tết của người Việt, nhưng thêm ý xin lỗi để bắt đầu năm mới không còn khúc mắc.
Năm mới tháng Tư và Tết Việt: hai cách mở đầu một năm
Người Việt mở đầu năm bằng mùa xuân, mai đào, mâm ngũ quả; người Thái, Lào, Campuchia, Myanmar mở đầu năm bằng nước giữa mùa khô. Mỗi cách gắn với khí hậu và lịch sử riêng, nhưng cùng tinh thần gột rửa điều cũ, cầu an lành.
Nếu muốn mang về một món nhỏ gợi tinh thần bình an sau chuyến đi dịp lễ, có thể xem tượng Phật và vật phẩm may mắn trên Thế Giới Phong Thủy, chọn tượng nhỏ, đặt nơi trang nghiêm, sạch sẽ trong nhà.