Shōgatsu, Tết của người Nhật: đón năm mới theo lịch dương với osechi, hatsumōde, kadomatsu và tiếng chuông 108
Trả lời ngắn: Người Nhật đón Tết, gọi là Shōgatsu, vào ngày 1 tháng 1 dương lịch từ cuối thế kỷ 19, khi Nhật chuyển sang lịch Gregory. Dù vậy, nhiều nghi thức cổ vẫn còn: đặt kadomatsu bằng tre và thông trước cửa, ăn hộp osechi nhiều tầng, ăn mì soba đêm giao thừa, nghe chuông chùa 108 tiếng, đi lễ đền đầu năm hatsumōde, mừng trẻ nhỏ tiền otoshidama. Đây là dịp nghỉ dài nhất trong năm của nhiều người Nhật.
Vì sao người Nhật đón Tết theo lịch dương
Đầu thời Minh Trị, Nhật Bản chuyển sang dùng lịch Gregory như các nước phương Tây, và Tết cũng dời theo. Từ đó Shōgatsu rơi vào ngày 1 tháng 1, khác với Tết âm lịch của Trung Quốc, Hàn Quốc, Việt Nam.
Một số vùng và cộng đồng nhỏ vẫn giữ vài tục theo lịch cũ, nhưng với phần lớn người Nhật, Tết là đầu năm dương lịch. Đây là ví dụ thú vị về một phong tục giữ hồn cũ trong khung lịch mới.
Ōmisoka: ngày cuối năm và tổng vệ sinh
Ngày 31 tháng 12 gọi là Ōmisoka. Trước đó, nhà nhà làm "ōsōji", tổng vệ sinh lớn, giống tục dọn nhà cuối năm của người Việt. Văn phòng, trường học cũng dọn dẹp trước kỳ nghỉ.
Ý nghĩa là đón vị thần năm mới, toshigami, vào một ngôi nhà sạch sẽ. Câu chuyện xóa bụi cũ đón điều mới có mặt ở rất nhiều nền văn hóa Á Đông.
Kadomatsu và shimekazari: trang trí cửa nhà
Kadomatsu là cặp trang trí bằng tre vát chéo, cành thông, đôi khi thêm mai, đặt hai bên cửa để đón thần năm mới. Shimekazari là vòng dây rơm thiêng treo trên cửa, mang ý xua điều không lành.
Thời điểm bày và cất có quy ước: nhiều nơi bày từ cuối tháng 12, tránh ngày 29 vì số 9 đọc gần chữ khổ, và cất vào khoảng ngày 7 hoặc 15 tháng 1 tùy vùng.
Mì soba đêm giao thừa và chuông 108 tiếng
Đêm 31, nhiều gia đình ăn "toshikoshi soba", mì kiều mạch vượt năm. Sợi mì dài gợi sự trường thọ, còn sợi mì dễ đứt gợi ý cắt bỏ khó khăn năm cũ.
Gần nửa đêm, chùa chiền đánh chuông 108 tiếng, gọi là "joya no kane", tượng trưng cho 108 phiền não trong quan niệm Phật giáo. Nhiều người xếp hàng đến chùa để tự tay đánh một tiếng chuông.
Osechi: hộp thức ăn nhiều tầng và ý nghĩa từng món
Osechi ryōri là món ăn ngày Tết đựng trong hộp sơn mài nhiều tầng, chuẩn bị sẵn để những ngày đầu năm không phải nấu nướng. Mỗi món mang một ý: đậu đen cho sức khỏe, trứng cá trích cho con cháu đông đúc, tôm cong lưng cho trường thọ, cá cơm khô cho mùa màng.
Ngày nay nhiều gia đình đặt mua hộp osechi từ siêu thị, nhà hàng. Điều này giống xu hướng đặt mâm cỗ Tết làm sẵn ở các thành phố Việt Nam.
Ozōni: canh bánh dày đầu năm
Ozōni là canh có bánh dày mochi, nấu khác nhau theo vùng: miền Đông dùng nước dùng trong và bánh vuông nướng, miền Tây dùng nước miso trắng và bánh tròn luộc.
Mochi dẻo dính dễ gây hóc, đặc biệt với người già và trẻ nhỏ. Mỗi dịp Tết ở Nhật đều có cảnh báo về tai nạn hóc mochi. Nếu thử món này, cắt bánh nhỏ, ăn chậm, có người lớn trông chừng trẻ.
Hatsumōde: đi lễ đền chùa đầu năm
Hatsumōde là lần đầu đi lễ đền Thần đạo hoặc chùa trong năm mới. Những đền lớn ở Tokyo, Kyoto đón hàng triệu lượt người trong ba ngày đầu năm. Người ta cầu nguyện, mua bùa hộ mệnh omamori, xin quẻ omikuji.
Giống tục đi chùa đầu năm của người Việt, hatsumōde vừa là nghi lễ vừa là dịp dạo chơi cùng gia đình. Đền đông người, cần giữ đồ cẩn thận và đi theo hướng dẫn của ban tổ chức.
Omikuji: xin quẻ và buộc quẻ xấu ở đền
Omikuji là quẻ giấy, ghi mức may rủi từ đại cát đến hung, kèm lời khuyên về sức khỏe, học hành, tình duyên. Người rút được quẻ xấu thường buộc tờ giấy lên giá ở đền để "gửi lại" điều không may.
Tục này gần với xin xăm ở chùa Việt Nam. Như mọi quẻ, đây là lời nhắc nhở để sống cẩn thận hơn, không phải bản án định mệnh.
Otoshidama: tiền mừng tuổi cho trẻ nhỏ
Otoshidama là tiền mừng tuổi người lớn trao cho trẻ em, đựng trong phong bì nhỏ có hình trang trí, gọi là "pochibukuro". Số tiền tăng dần theo tuổi của trẻ.
Giống lì xì của người Việt và người Hoa, nhưng phong bì Nhật thường nhiều màu, có hình nhân vật hoạt hình, không bắt buộc màu đỏ. Tránh số tiền có số 4 và 9.
Nengajō: thiệp chúc Tết gửi đúng ngày 1 tháng 1
Người Nhật có tục gửi thiệp chúc Tết "nengajō" qua bưu điện. Thiệp gửi trước hạn cuối tháng 12 sẽ được giao đúng sáng ngày 1 tháng 1. Thiệp thường in hình con giáp của năm mới.
Gia đình có tang trong năm sẽ gửi thiệp báo không nhận chúc Tết từ trước, gọi là "mochū hagaki". Đối tác Nhật có thể gửi thiệp này; khi nhận được, mình nên chuyển sang lời hỏi thăm thay vì chúc Tết.
Kỳ nghỉ Tết và làm ăn với đối tác Nhật
Nhiều công ty Nhật nghỉ từ khoảng cuối tháng 12 đến đầu tháng 1. Email gửi trong thời gian này thường được trả lời sau kỳ nghỉ. Lên kế hoạch giao hàng, ký kết tránh tuần cuối năm.
Buổi làm việc đầu năm thường bắt đầu bằng lời chúc Tết trang trọng, đôi khi có lễ ngắn ở văn phòng. Một lời chúc "Akemashite omedetō gozaimasu" kèm lời cảm ơn năm cũ là cách mở đầu đẹp.
Phong thủy và tín ngưỡng trong Tết Nhật
Tết Nhật pha trộn Thần đạo và Phật giáo: đón thần năm mới bằng kadomatsu, đi lễ đền, đánh chuông chùa. Ehōmaki, cuốn cơm ăn quay về "hướng may mắn" của năm vào dịp Setsubun tháng 2, là dấu vết của Onmyōdō, âm dương đạo.
Bài Onmyōdō và Rokuyō trong chuyên mục phong thủy Nhật Bản của site giải thích thêm nguồn gốc các tục chọn hướng, chọn ngày này.
Kagami mochi và lễ kagami biraki
Kagami mochi là hai chiếc bánh dày tròn chồng lên nhau, trên cùng đặt một quả cam đắng nhỏ, bày ở nơi trang trọng trong nhà dịp Tết để dâng thần năm mới. Hai tầng bánh tượng trưng cho năm cũ và năm mới, quả cam gợi sự nối tiếp các thế hệ.
Khoảng ngày 11 tháng 1, nhiều gia đình và võ đường làm lễ "kagami biraki", dùng búa gỗ đập vỡ bánh đã khô rồi nấu canh đậu đỏ. Không dùng dao cắt vì dao gợi sự cắt đứt, một kiêng kỵ quen thuộc ở nhiều nước Á Đông.
Fukubukuro: túi may mắn ngày đầu năm
Các cửa hàng ở Nhật bán "fukubukuro", túi may mắn đóng kín, bên trong là hàng hóa có tổng giá trị cao hơn giá túi. Người mua không biết trước có gì, giống một trò thử vận may đầu năm.
Hàng dài người xếp hàng từ sáng sớm ngày đầu năm ở các trung tâm thương mại lớn. Nếu thử, đọc kỹ chính sách đổi trả vì nhiều nơi không đổi hàng trong túi may mắn.
Shōgatsu và Tết Việt: cùng hồn, khác lịch
Dọn nhà cuối năm, đi lễ đầu năm, mừng tuổi trẻ nhỏ, món ăn mang ý nghĩa tượng trưng: Shōgatsu và Tết Việt chia sẻ nhiều giá trị, dù khác lịch. Người Việt sống ở Nhật thường đón cả hai: Shōgatsu cùng bạn bè, đồng nghiệp, Tết âm lịch cùng cộng đồng.
Nếu muốn tặng bạn bè Nhật một món nhỏ đầu năm mang tinh thần cầu may, có thể xem vật phẩm may mắn trên Thế Giới Phong Thủy, chọn món nhỏ gọn, tránh bộ 4 hoặc 9 món, gói bằng giấy màu nhã theo thói quen của người Nhật.