Tsagaan Sar của Mông Cổ và Losar của Tây Tạng: Tết âm lịch trên thảo nguyên và cao nguyên
Trả lời ngắn: Người Mông Cổ đón Tsagaan Sar, "tháng trắng", còn người Tây Tạng đón Losar. Cả hai dựa trên lịch âm của riêng họ, nên ngày Tết thường gần nhưng không phải lúc nào cũng trùng với Tết Việt. Tsagaan Sar nổi bật với nghi thức "zolgokh" chào người già bằng cách đỡ khuỷu tay, mâm bánh hấp buuz và khăn lụa khadag; Losar có dọn nhà, treo cờ cầu nguyện mới, dâng khăn khata và bánh khapse.
Hai cái Tết của vùng đất cao và lạnh
Mông Cổ là xứ thảo nguyên mùa đông khắc nghiệt, Tây Tạng là cao nguyên cao nhất thế giới. Cả hai có cái Tết đón vào cuối đông, đầu xuân, đánh dấu việc vượt qua mùa lạnh và hy vọng một năm mới chăn nuôi thuận lợi.
Lịch Mông Cổ và lịch Tây Tạng đều là lịch âm dương nhưng có cách tính riêng, chịu ảnh hưởng từ thiên văn học Phật giáo. Vì thế ngày Tết có năm trùng, có năm lệch một tháng so với Tết Việt.
Tsagaan Sar: tháng trắng và ý nghĩa màu trắng
Tsagaan Sar nghĩa là "tháng trắng". Màu trắng trong văn hóa Mông Cổ gắn với sự tinh khiết, với sữa và các sản phẩm từ sữa, nguồn sống của dân du mục. Món ăn trắng như sữa, pho mát khô, bơ có mặt trên mâm Tết.
Điều thú vị là ở nhiều nước Đông Á, màu trắng lại gắn với tang lễ. Cùng một màu, mỗi nền văn hóa đọc một nghĩa khác.
Đêm cuối năm Bituun: ăn no và dọn sạch
Đêm trước Tết gọi là Bituun, nghĩa là "khép lại". Gia đình dọn dẹp nhà cửa hoặc lều, ăn uống no đủ, trả nợ nếu có, để bước sang năm mới không vướng bận. Có tục đặt đá lên ngưỡng cửa với ý khép lại năm cũ.
Trả nợ trước Tết cũng là thói quen nhiều người Việt cố giữ, để năm mới nhẹ nhõm. Một lần nữa, những vùng đất xa nhau có trực giác giống nhau.
Zolgokh: chào người lớn tuổi bằng hai cánh tay
Sáng ngày đầu năm, người trẻ chào người lớn tuổi theo nghi thức "zolgokh": người trẻ đưa hai tay ra, lòng bàn tay ngửa, đỡ dưới khuỷu tay người lớn, như thể nâng đỡ họ. Hai người áp má hai bên và trao lời chúc.
Thường người trẻ cầm theo khăn lụa khadag màu xanh dương vắt trên tay khi chào. Nghi thức này nói lên sự kính trọng người già, rất gần với tục chúc thọ ông bà ngày Tết của người Việt.
Mâm Tết Mông Cổ: bánh buuz và tháp bánh
Món chính là buuz, bánh hấp nhân thịt cừu hoặc bò, mỗi gia đình gói hàng trăm, có khi hàng nghìn chiếc từ trước Tết để mời khách suốt nhiều ngày. Trên bàn còn có tháp bánh nhiều tầng xếp từ bánh bột chiên, với số tầng lẻ, trên cùng bày các món làm từ sữa.
Khách đến chúc Tết được mời ăn, uống trà sữa muối. Gói bánh cùng nhau trước Tết giống tục gói bánh chưng của người Việt: vừa làm vừa trò chuyện, gắn kết gia đình.
Khăn khadag và khăn khata: quà của lòng thành
Khăn lụa dài mỏng, người Mông Cổ gọi là khadag, thường màu xanh dương tượng trưng bầu trời; người Tây Tạng gọi là khata, thường màu trắng. Khăn được trao khi chào hỏi, chúc mừng, đón khách, dâng lên chùa.
Nếu được trao khăn, nhận bằng hai tay, có thể khoác lên cổ hoặc trả lại tùy ngữ cảnh. Đây là món quà mang tinh thần, không cần đắt tiền.
Losar: Tết của người Tây Tạng
Losar nghĩa là "năm mới". Trước Losar, người Tây Tạng dọn nhà, làm lễ xua đuổi điều không lành của năm cũ, ăn món súp "guthuk" với những viên bột có giấu đồ vật nhỏ, mỗi vật một lời đoán vui về tính cách người ăn trúng.
Ngày Tết, người ta đến chùa dâng lễ, treo cờ cầu nguyện mới, thăm hỏi họ hàng, ăn bánh chiên "khapse" nhiều hình dạng. Lễ kéo dài nhiều ngày, mỗi ngày một nghi thức riêng.
Cờ cầu nguyện và ý nghĩa năm màu
Cờ cầu nguyện năm màu treo trên núi, mái nhà, cầu được thay mới dịp Losar. Năm màu xanh dương, trắng, đỏ, xanh lá, vàng thường được giải thích là năm yếu tố: trời, gió, lửa, nước, đất.
Cách chia năm yếu tố này gợi nhớ ngũ hành phương Đông nhưng không trùng hoàn toàn. Bài so sánh Vastu với phong thủy trong chuyên mục của site có bàn về cách các nền văn hóa chia các yếu tố tự nhiên.
Lịch riêng: vì sao Tết có năm lệch một tháng
Lịch Tây Tạng và lịch Mông Cổ có cách đặt tháng nhuận và tính ngày khác lịch Trung Hoa. Phần lớn các năm, Tsagaan Sar và Losar trùng hoặc gần Tết âm lịch Việt Nam, nhưng có năm lệch đến một tháng.
Nếu có dự định đến Mông Cổ hay vùng văn hóa Tây Tạng dịp Tết, kiểm ngày cụ thể của năm đó, đừng mặc định trùng Tết Việt.
Nghi thức tôn trọng khi đến thăm dịp Tết
Khi đến lều hay nhà người Mông Cổ, không giẫm lên ngưỡng cửa, không đi ngược chiều kim đồng hồ trong lều theo nhiều nhà, nhận đồ ăn uống bằng tay phải hoặc hai tay. Từ chối lời mời ăn có thể bị coi là thiếu lịch sự; nếm một chút là đủ.
Khi đến chùa Tây Tạng, đi theo chiều kim đồng hồ quanh tháp, chuyển kinh luân theo chiều kim đồng hồ, không chạm vào đầu người khác, không chỉ chân về phía tượng Phật.
Mùa đông khắc nghiệt và an toàn khi du lịch
Tết ở Mông Cổ rơi vào mùa đông rất lạnh, nhiệt độ có thể xuống sâu dưới không độ. Du khách cần quần áo giữ ấm nhiều lớp, cẩn thận ngộ độc khí than trong nhà, lều kín.
Ở vùng cao Tây Tạng, độ cao có thể gây say độ cao; lên cao từ từ, uống đủ nước, hỏi bác sĩ trước chuyến đi nếu có bệnh tim phổi.
Tết vùng cao và Tết Việt: cùng tinh thần, khác khung cảnh
Kính trọng người già, dọn dẹp xua điều cũ, gói bánh cùng nhau, thăm hỏi họ hàng, dâng lễ ở chùa: Tsagaan Sar, Losar và Tết Việt chia sẻ những giá trị gốc. Khác biệt nằm ở khung cảnh thảo nguyên, cao nguyên và món ăn từ sữa, thịt cừu.
Đọc về Tết ở những nơi xa giúp mình trân trọng hơn những nét tưởng như bình thường trong Tết của chính mình.
Tsagaan Sar ở thành phố hôm nay
Ở thủ đô Ulaanbaatar, nhiều gia đình sống trong căn hộ chứ không còn ở lều. Họ vẫn gói buuz, bày tháp bánh, nhưng mua bớt bánh làm sẵn, đi thăm họ hàng bằng ô tô qua nhiều ngày lễ.
Như ở Việt Nam, áp lực chuẩn bị Tết và chi phí quà cáp là chủ đề được bàn nhiều. Phần cốt lõi vẫn giữ nguyên: chào người già, thăm hỏi họ hàng, tiễn mùa đông.
Người Việt và văn hóa Tây Tạng: gần hơn mình nghĩ
Phật giáo Tây Tạng, Kim Cương thừa, ngày càng có mặt ở Việt Nam qua sách, khóa tu, chuỗi hạt, chuông xoay. Nhiều người Việt treo cờ cầu nguyện năm màu ở nhà, xe, quán cà phê như một món trang trí.
Nếu dùng, nên hiểu ý nghĩa và tôn trọng: treo cờ ở nơi cao, sạch sẽ, không để rơi xuống đất bẩn, khi cờ cũ có thể đốt trang trọng hoặc gói gọn thay vì vứt vào thùng rác. Một biểu tượng tôn giáo mượn về cần được đối xử tử tế như ở quê hương của nó.
Mang một chút tinh thần thảo nguyên vào Tết nhà mình
Gia đình có thể học nghi thức zolgokh: con cháu đỡ tay ông bà khi chúc Tết, một cử chỉ nhỏ mà ấm áp. Hoặc cả nhà cùng gói bánh, mỗi người một ít, như người Mông Cổ gói buuz.
Nếu muốn có một chuỗi hạt hay vật phẩm mang tinh thần Phật giáo vùng cao để làm quà đầu năm, có thể tham khảo trang sức phong thủy trên Thế Giới Phong Thủy, chọn chuỗi hạt gỗ hoặc đá đơn giản, đeo vừa tay và giữ gìn sạch sẽ.