Diwali và Nowruz: lễ hội ánh sáng của Ấn Độ và năm mới xuân phân của người Ba Tư
Trả lời ngắn: Diwali, lễ hội ánh sáng, diễn ra vào khoảng tháng Mười hoặc tháng Mười Một dương lịch, là dịp người theo Hindu giáo thắp đèn dầu, vẽ rangoli, dọn nhà đón nữ thần Lakshmi; nhiều thương nhân ở một số vùng mở sổ sách mới, coi như năm mới kinh doanh. Nowruz là năm mới của người Iran và nhiều dân tộc Trung Á, rơi đúng ngày xuân phân khoảng 20 hoặc 21 tháng Ba, với mâm haft-sin bảy món bắt đầu bằng chữ "s". Hai lễ khác nhau về gốc gác nhưng cùng tinh thần xua tối, đón điều mới.
Hai cái "Tết" ít được người Việt biết đến
Khi nói về năm mới ở châu Á, người Việt thường nghĩ đến Tết âm lịch của các nước Đông Á. Nhưng ở Nam Á và Trung Á, có những dịp lễ lớn mang ý nghĩa khởi đầu tương tự: Diwali của Ấn Độ và Nowruz của thế giới nói tiếng Ba Tư.
Hiểu hai lễ này giúp ích khi làm ăn với đối tác Ấn Độ, Iran, Afghanistan, các nước Trung Á, hoặc khi đi du lịch đúng mùa lễ.
Diwali: ý nghĩa ánh sáng thắng bóng tối
Diwali, hay Deepavali, nghĩa là "hàng đèn". Lễ kỷ niệm chiến thắng của ánh sáng trước bóng tối, thiện trước ác. Với nhiều người theo Hindu giáo ở miền Bắc Ấn Độ, lễ gắn với sự trở về của hoàng tử Rama sau mười bốn năm lưu đày; với các vùng khác, gắn với những tích truyện khác.
Người theo đạo Jain, đạo Sikh cũng đón Diwali với ý nghĩa riêng của tôn giáo mình. Vì vậy Diwali là lễ của nhiều cộng đồng, không chỉ một.
Đèn dầu diya và rangoli trước cửa
Mỗi nhà thắp hàng chục ngọn đèn dầu bằng đất nung, gọi là diya, dọc bậc cửa, cửa sổ, ban công. Trước cửa, phụ nữ vẽ rangoli, hoa văn bằng bột màu, gạo hoặc cánh hoa, để chào đón khách và thần linh.
Thắp nhiều đèn dầu, nến trong nhà cần cẩn thận với rèm cửa, trẻ nhỏ, vật nuôi. Ngày nay nhiều gia đình dùng đèn điện trang trí thay một phần đèn dầu để an toàn hơn.
Nữ thần Lakshmi và năm mới kinh doanh
Đêm chính của Diwali, nhiều gia đình thờ nữ thần Lakshmi, nữ thần của sự sung túc, cùng thần Ganesha, vị thần của khởi đầu thuận lợi. Nhà cửa được dọn sạch để nữ thần ghé thăm.
Ở một số vùng như Gujarat, thương nhân mở sổ sách kế toán mới trong dịp này, coi như năm mới kinh doanh. Điểm này gần với tục mở hàng đầu năm, cúng Thần Tài của người Việt.
Quà Diwali, pháo và an toàn
Người ta tặng nhau hộp bánh ngọt, trái cây khô, đồ dùng gia đình, trang sức nhỏ. Doanh nghiệp tặng quà nhân viên, đối tác. Pháo hoa, pháo nổ từng là phần quen thuộc, nhưng nhiều thành phố đã hạn chế vì ô nhiễm không khí và tai nạn.
Nếu đón Diwali cùng bạn bè Ấn ở Việt Nam, tuân thủ quy định về pháo của Việt Nam. Bài làm ăn với đối tác Ấn Độ trong chuyên mục của site có thêm gợi ý về quà tặng.
Nowruz: năm mới đúng ngày xuân phân
Nowruz nghĩa là "ngày mới", rơi vào thời điểm xuân phân, khi ngày và đêm dài bằng nhau, thường ngày 20 hoặc 21 tháng Ba dương lịch. Đây là năm mới của người Iran, và được đón ở Afghanistan, Azerbaijan, các nước Trung Á, người Kurd và nhiều cộng đồng khác.
Nowruz có gốc rất cổ, từ trước khi Hồi giáo đến vùng đất này, và đã được UNESCO ghi nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhiều quốc gia.
Mâm haft-sin: bảy món mang chữ "s"
Người Iran bày mâm "haft-sin", bảy món có tên bắt đầu bằng chữ "s" trong tiếng Ba Tư, mỗi món một ý: mầm lúa mì cho tái sinh, táo cho sức khỏe, tỏi cho chữa lành, giấm cho sự nhẫn nại, đồng xu cho sung túc... Mâm còn có gương, nến, cá vàng, trứng tô màu, sách thơ.
Mâm haft-sin gợi nhớ mâm ngũ quả của người Việt, mỗi thứ một lời chúc. Hai nền văn hóa xa nhau nhưng cùng cách gửi ước nguyện vào đồ vật.
Dọn nhà và nhảy qua lửa
Trước Nowruz, người Iran làm "khaneh tekani", dọn sạch nhà cửa, giống tục dọn nhà cuối năm của người Việt và người Nhật.
Đêm thứ Tư cuối cùng của năm cũ có lễ "Chaharshanbe Suri", người ta nhảy qua đống lửa nhỏ với ý xua bệnh tật, đón sức khỏe. Lễ này mỗi năm đều có tai nạn bỏng, pháo; nếu tham dự, giữ khoảng cách an toàn, không mặc quần áo dễ cháy.
Mười ba ngày Nowruz và ngày dã ngoại
Kỳ lễ Nowruz kéo dài khoảng mười hai ngày thăm hỏi họ hàng, đến ngày thứ mười ba là "Sizdah Bedar", cả nhà ra ngoài dã ngoại, thả mầm lúa mì xuống dòng nước để gửi đi điều xui.
Ngày thứ mười ba được coi là ngày nên ra khỏi nhà, gần với tục xuất hành đầu năm của người Việt.
Làm ăn với đối tác trong mùa Diwali và Nowruz
Doanh nghiệp làm ăn với Ấn Độ nên biết Diwali là mùa nghỉ, mùa mua sắm lớn, đơn hàng hàng tiêu dùng tăng mạnh trước lễ. Với Iran và các nước Trung Á, kỳ nghỉ Nowruz có thể kéo dài nhiều ngày, giao dịch chậm lại.
Gửi lời chúc "Happy Diwali" hay "Nowruz Mubarak" kèm món quà nhỏ là cử chỉ được đánh giá cao. Như mọi đối tác quốc tế, kiểm quy định quà tặng của công ty họ.
Đọc thêm trong góc nhìn phong thủy
Diwali có liên hệ với Vastu khi nhiều gia đình sắp xếp lại nhà cửa, đặt bàn thờ theo hướng Đông Bắc trước lễ. Nowruz dựa trên quan sát thiên văn chính xác về xuân phân, cho thấy lịch cổ gắn chặt với mặt trời.
Phương Đông cũng có tiết Xuân phân trong 24 tiết khí; người Việt ít tổ chức lễ vào ngày này, nhưng đây là mốc quan trọng trong nông lịch.
Điểm chung của mọi lễ đầu năm
Dù là Diwali, Nowruz, Tết âm lịch hay Songkran, các lễ đầu năm đều có những yếu tố chung: dọn dẹp, ánh sáng hoặc nước để thanh tẩy, đồ ăn mang ý nghĩa, thăm hỏi người thân, cầu may cho năm mới.
Hiểu điều này giúp mình nhìn các phong tục khác với sự tò mò và tôn trọng, thay vì coi là xa lạ.
Năm ngày của Diwali
Ở nhiều vùng miền Bắc Ấn Độ, Diwali kéo dài năm ngày: Dhanteras là ngày mua vàng bạc, đồ dùng mới cầu may; ngày thứ hai dọn dẹp, trang trí; ngày thứ ba là đêm chính thờ Lakshmi; ngày thứ tư có lễ Govardhan Puja; ngày thứ năm là Bhai Dooj, anh chị em chúc phúc cho nhau.
Tục mua vàng ngày Dhanteras rất giống tục mua vàng ngày vía Thần Tài của người Việt. Cùng một ước vọng sung túc, mỗi nơi chọn một ngày.
Nowruz ở Afghanistan và Trung Á
Ở Afghanistan, Nowruz gắn với lễ dựng cờ ở đền Mazar-i-Sharif và món "haft mewa" gồm bảy loại trái cây khô ngâm nước. Ở các nước Trung Á như Uzbekistan, Kazakhstan, người ta nấu "sumalak" từ mầm lúa mì suốt đêm, vừa khuấy vừa hát.
Mỗi nước mang dấu ấn riêng, nhưng cùng tinh thần mùa xuân: mầm lúa mì, cây cối nảy chồi, ngày dài hơn đêm.
Mang tinh thần ánh sáng và sung túc về nhà mình
Không cần đón Diwali hay Nowruz, gia đình Việt vẫn có thể mượn tinh thần của hai lễ: dọn nhà, thắp đèn ấm áp, bày một mâm nhỏ mỗi món một lời chúc, mời bạn bè đến chơi.
Nếu muốn có một món đồ đồng trang trí gợi tinh thần ánh sáng và sung túc, có thể tham khảo các mẫu đồ liên quan đến nến trên Thế Giới Phong Thủy, đặt ở nơi chắc chắn, xa rèm cửa và tầm tay trẻ nhỏ.